Giáo án Bảng tra cứu một số yếu tố Hán Việt

Huy động kiến thức nền về yếu tố Hán Việt và nhận ra rằng cùng một yếu tố có thể mang nhiều nghĩa tùy từ và câu.

GV trình chiếu hai nhóm từ: “giải thích – giải khát” và “mục kích – thư mục”. HS trả lời câu hỏi: Yếu tố “giải” (hoặc “mục”) trong hai từ này có cùng nghĩa không? Vì sao em nghĩ như vậy? HS tự đặt thêm một từ có cùng yếu tố và nêu nghĩa của yếu tố đó trong từ ấy.

Kết luận ban đầu của HS: “giải” trong “giải thích” là làm rõ điều chưa hiểu, trong “giải khát” là làm hết cơn khát; “mục” trong “mục kích” là tận mắt thấy, trong “thư mục” là danh mục tài liệu được sắp để tra cứu. Từ đó HS nhận ra yếu tố Hán Việt không thể suy nghĩa bằng cách cộng máy móc các nghĩa.

Nêu được khái niệm đa nghĩa, đồng âm, ngữ cảnh và các bước tra cứu có đối chiếu nguồn; phân biệt được cách xác định nghĩa đúng trong câu.

HS làm việc theo nhóm 4 (kĩ thuật khăn trải bàn). Mỗi nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm: (1) Điền định nghĩa ngắn cho ba khái niệm: đa nghĩa, đồng âm, ngữ cảnh; (2) Đọc đoạn “Phân tích và đánh giá” trong bài, liệt kê 5 bước tra cứu theo thứ tự; (3) Tìm trong bảng ít nhất một ví dụ đa nghĩa, một ví dụ đồng âm và cho biết nghĩa phụ thuộc vào yếu tố nào.

Khung kiến thức nhóm trên khăn trải bàn gồm:

• Đa nghĩa: một yếu tố có thể mang hơn một nghĩa (ví dụ: “giải” có các nghĩa tháo, làm rõ, tiêu trừ).
• Đồng âm: cùng âm chưa chắc cùng yếu tố và nghĩa (ví dụ: cùng âm nhưng khác yếu tố thì không thể suy nghĩa chung).
• Ngữ cảnh: toàn từ và câu quyết định nghĩa đang dùng.
• Quy trình tra cứu: xác định câu hỏi cần giải quyết → tìm đúng mục → đọc phần định hướng và ví dụ → quay lại câu đang đọc để thử nghĩa → nếu mâu thuẫn thì kiểm ngữ cảnh, bản in và nguồn chuyên môn.
• Lưu ý: không chép toàn văn định nghĩa hiện đại như lời tự sáng tạo; ghi chép phải có mục, cách hiểu, ví dụ và nguồn.

Giải thích được cách dùng “giải” và “mục” theo nét nghĩa và ngữ cảnh; nhận ra vì sao không lấy một nghĩa ghép vào mọi trường hợp.

GV đưa lời giải mẫu trong bài để HS phân tích: (1) Vì sao “giải” trong “giải thích” và “giải khát” khác nhau? (2) “Mục kích” khác “thư mục” ở điểm nào? (3) Trong câu “Nhóm lập thư mục cho báo cáo”, vì sao mục không có nghĩa con mắt? HS điền kết quả vào Phiếu học tập số 2, phần A.

Kết quả phân tích trong Phiếu học tập số 2:

• Giải (làm rõ): “giải thích” – làm cho điều chưa hiểu trở nên rõ.
• Giải (làm hết): “giải khát” – làm hết cơn khát.
• Mục (nhìn thấy): “mục kích” – tận mắt thấy việc xảy ra.
• Mục (danh mục): “thư mục” – danh mục tài liệu được sắp để tra cứu.
• Trong câu “Nhóm lập thư mục cho báo cáo”, từ “thư mục” chỉ danh mục tài liệu, không liên quan đến con mắt, vì nghĩa được quyết định bởi toàn từ và câu.

Vận dụng khái niệm đa nghĩa, đồng âm, ngữ cảnh và quy trình tra cứu để làm các bài tập trong bài; đánh giá được nhận định dựa trên căn cứ trong bản tóm giải.

HS làm Phiếu học tập số 2, phần B gồm các bài tập đã cho:

• Bài 2: Chọn cách thực hiện phù hợp mục đích hoạt động (trắc nghiệm).
• Bài 3: Ghép các yếu tố với đặc điểm tương ứng.
• Bài 4: Đọc bốn nhận định (a, b, c, d) và chọn Đ hoặc S, sửa ý sai.
• Bài 5: Sắp xếp quy trình thực hiện theo quan hệ điều kiện trước – sau.
  HS hoàn thành theo nhóm 4 (kĩ thuật trạm: mỗi nhóm làm chung một bài và đổi phiếu kiểm tra chéo).

Đề và đáp án:

• Bài 2: Cách thực hiện phù hợp mục đích là: B. một yếu tố có thể mang hơn một nghĩa (cách hiểu đúng là tra cứu có căn cứ, xét ngữ cảnh). Các phương án A, C, D đều trái với yêu cầu trung thực và căn cứ.
• Bài 3: Đa nghĩa – một yếu tố có thể mang hơn một nghĩa; Đồng âm – cùng âm chưa chắc cùng yếu tố và nghĩa; Ngữ cảnh – toàn từ và câu quyết định nghĩa đang dùng.
• Bài 4: a) Đ; b) S (sửa: Đồng âm được gắn với “cùng âm chưa chắc cùng yếu tố và nghĩa”); c) S (các lời tóm giải là bản tóm giải mới, không phải nguyên văn toàn bộ tác phẩm hay bản dịch trong sách); d) Đ (mọi diễn giải cần căn cứ, phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ).
• Bài 5: (1) Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu; (2) Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ có thể sử dụng; (3) Tổ chức và thực hiện bản đầu theo mục đích; (4) Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa.

Vận dụng được cách tra cứu, đối chiếu nguồn và xét ngữ cảnh để viết đoạn ngắn lí giải cách dùng hai yếu tố Hán Việt; biết đánh giá bài viết theo tiêu chí.

Đề: Dựa vào bảng tra cứu, chọn hai yếu tố có nhiều nghĩa (không dùng “giải” và “mục”) và giải thích cách dùng theo hai từ cụ thể; không cộng nghĩa máy móc. Yêu cầu: đoạn văn khoảng 8–10 câu, nêu được cách tra, nghĩa theo toàn từ, ví dụ ngữ cảnh. HS viết cá nhân 12 phút, sau đó đổi bài với bạn cùng bàn và nhận xét theo ba phần: một điểm đạt có chi tiết, một điều cần kiểm tra, một cách chỉnh hoặc thử lại. Phần viết hoàn thiện có thể giao về nhà và kiểm tra lại trên học liệu NeoEdu.

Đoạn văn mẫu tham khảo (GV sử dụng khi cần gợi ý): chọn yếu tố “đạo” với từ “đạo lí” (lẽ phải) và “địa đạo” (đường hầm); phân tích nghĩa theo toàn từ và câu. Thang điểm tham khảo 10 điểm: 2 điểm chọn đúng hai yếu tố và từ để xét; 4 điểm giải thích nghĩa ở từng từ cụ thể, phân biệt các cách dùng (mỗi yếu tố 2 điểm); 2 điểm dùng câu hoặc ngữ cảnh để loại cách hiểu máy móc; 1 điểm nêu cách đối chiếu toàn từ với nguồn; 1 điểm diễn đạt. Chấp nhận cách hiểu khác nếu có căn cứ.