Giáo án Bảng giải thích một số thuật ngữ

Huy động hiểu biết ban đầu về việc tra cứu thuật ngữ khi đọc văn bản và xác định nhiệm vụ của tiết học.

HS trả lời câu hỏi: “Khi gặp từ bát cú trong một bài thơ, em tra ở đâu? Tra để xác định điều gì?” và “Tra nghĩa xong, em có đủ để kết luận về bài thơ chưa? Vì sao?”

Các ý dự kiến: tra trong bảng giải thích thuật ngữ; tra để biết bát cú là thơ tám câu, thuộc thể Đường luật có niêm, vần, đối theo luật, từ đó xác định thể thơ của bài. Chưa đủ để kết luận, vì nghĩa thuật ngữ chỉ là căn cứ ban đầu, cần thử lại bằng chi tiết trong bài thơ. Nhiệm vụ tiết học: rèn quy trình tra cứu, phân biệt thuật ngữ và đánh giá có căn cứ.

Hệ thống hoá ba yếu tố khái niệm, phân biệt, vận dụng và phân biệt được hai thuật ngữ gần nghĩa trong bảng.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1 (kĩ thuật cặp đôi kết hợp chia sẻ nhanh): (1) Đọc mục “Khái niệm, Phân biệt, Vận dụng” ở phần bài giảng, nêu nội dung từng yếu tố bằng một câu. (2) Phân biệt bài luật và bát cú: nêu điểm khác nhau theo bảng. (3) Từ bằng chứng, nêu chức năng của thuật ngữ này trong lập luận. Có thể kiểm tra kết quả trên học liệu số NeoEdu.

Hệ thống kiến thức HS ghi được:

• Khái niệm: đọc định nghĩa trong quan hệ với ví dụ.
• Phân biệt: không đồng nhất các từ gần nghĩa.
• Vận dụng: kiểm chức năng trong văn bản cụ thể.
  Phân biệt: bát cú là thơ tám câu, thể Đường luật có niêm, vần, đối theo luật; bài luật là dạng thơ luật dài hơn bát cú, tổ chức nhiều liên và quy tắc đối, vần.
  Bằng chứng là thông tin, sự kiện hoặc trường hợp dùng để nâng đỡ lí lẽ.

Giải thích được quy trình tra cứu và cách thử nghĩa thuật ngữ bằng chi tiết trong văn bản; nhận ra tra nghĩa không thay phân tích.

GV cho HS đọc mô hình trong bài: “Lan thấy Nam đặt sách xuống rồi ra cửa; Lan đoán bạn giận.” HS trả lời ba câu hỏi: (1) Cốt truyện ở đây là gì? (2) Điểm nhìn ở đây là gì? (3) Chữ “đoán” cho biết điều gì về nhận xét “Nam giận”? Sau đó HS tóm tắt quy trình tra cứu: xác định câu hỏi, tìm đúng mục, đọc định hướng và ví dụ, quay lại câu đang đọc để thử nghĩa, kiểm ngữ cảnh khi kết quả mâu thuẫn.

• Cốt truyện: chuỗi hành động Nam đặt sách xuống, rồi ra cửa.
• Điểm nhìn: Lan là người quan sát, thông tin giới hạn ở điều Lan thấy.
• “Đoán” cho biết giận chưa là sự thật được xác nhận; đây là suy đoán của Lan.
  Quy trình tra cứu: xác định câu hỏi cần giải quyết → tìm đúng mục trong bảng → đọc phần định hướng và ví dụ → thử nghĩa vào câu đang đọc → nếu mâu thuẫn, kiểm ngữ cảnh và bản in, không sửa văn bản cho hợp phỏng đoán.
  Kết luận: tra nghĩa thuật ngữ rồi thử bằng chi tiết; định nghĩa không thay phân tích.

Vận dụng kiến thức về ba yếu tố, phân biệt thuật ngữ và quy trình tra cứu để làm các bài tập trắc nghiệm, ghép cặp, đúng sai và sắp xếp.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp (4 phần: trắc nghiệm, ghép cặp, đúng – sai, sắp xếp). Sau khi làm xong, cặp đối chiếu với đáp án GV chiếu lên màn hình hoặc kiểm tra trên học liệu số NeoEdu.

Đáp án và cách lí giải:

1. Chọn C: đọc định nghĩa trong quan hệ với ví dụ. Các đáp án A, B đều dùng số liệu không có căn cứ hoặc lời bài mẫu thành trải nghiệm; D không đưa căn cứ.
2. Ghép: Khái niệm – đọc định nghĩa trong quan hệ với ví dụ; Phân biệt – không đồng nhất các từ gần nghĩa; Vận dụng – kiểm chức năng trong văn bản cụ thể.
3. Đúng sai: a) Đ; b) S (Phân biệt gắn với không đồng nhất các từ gần nghĩa); c) S (đây là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn tác phẩm); d) Đ.
4. Sắp xếp: (1) Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu → (2) Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ có thể sử dụng → (3) Tổ chức và thực hiện bản đầu theo mục đích → (4) Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa.

Vận dụng kiến thức để giải thích vì sao từ điển thuật ngữ hỗ trợ nhưng không thay phân tích tác phẩm, minh hoạ bằng hai mục trong bảng.

HS viết đoạn văn 6 đến 8 câu theo đề: “Giải thích vì sao từ điển thuật ngữ hỗ trợ nhưng không thay phân tích tác phẩm; minh hoạ bằng hai mục câu chuyện và chủ đề trong bảng.” Gợi ý: nêu nghĩa mỗi thuật ngữ, đặt vào một chi tiết cụ thể do HS tự viết, nêu chức năng khác nhau và giới hạn của tra cứu. Hoàn thành trong lớp, phần còn lại có thể làm ở nhà.

Đoạn văn mẫu gợi ý:
“Bảng giải thích giúp tôi biết câu chuyện là chỉnh thể sự việc, bối cảnh, nhân vật và hành động được kể, còn chủ đề là vấn đề trung tâm mà tác phẩm thể hiện. Hai mục này khác nhau về chức năng: câu chuyện trả lời câu hỏi việc gì xảy ra, chủ đề trả lời câu hỏi tác phẩm muốn nói điều gì. Ví dụ, nếu trong một đoạn văn có Lan thấy Nam đặt sách xuống rồi ra cửa, tôi xác định được chuỗi sự việc là câu chuyện; để nói chủ đề, tôi phải đặt chi tiết ấy vào toàn bộ tác phẩm. Vì vậy, bảng chỉ định hướng; phân tích phải dựa vào chi tiết và ngữ cảnh.”