Giáo án Bảng tra cứu thuật ngữ

Huy động kinh nghiệm tra cứu sẵn có của HS và xác định nhiệm vụ của tiết học: sử dụng bảng tra để phân biệt các thuật ngữ lập luận.

GV hỏi: “Khi gặp một thuật ngữ như luận đề hay bằng chứng trong bài nghị luận, em thường làm gì để hiểu đúng?” GV dẫn dắt: “Hôm nay chúng ta dùng Bảng tra cứu thuật ngữ để tra ba khái niệm lập luận, phân biệt chúng và đánh giá cách dùng có căn cứ.”

HS nêu được ít nhất ba bước tra cứu: (1) xác định câu hỏi cần giải quyết; (2) tìm đúng mục trong bảng và đọc phần định hướng, ví dụ; (3) quay lại câu đang đọc để thử nghĩa, kiểm ngữ cảnh khi kết quả chưa rõ. HS ghi tên tiết học và nhiệm vụ vào vở.

Hệ thống hoá nghĩa của luận đề, luận điểm và bằng chứng theo bảng tra; phân biệt được ba khái niệm bằng cách đặt chúng vào đúng vai trò trong lập luận.

Nhóm 4 HS thực hiện kĩ thuật khăn trải bàn. Ô trung tâm ghi ba thuật ngữ: luận đề, luận điểm, bằng chứng. Mỗi HS viết vào ô riêng: nghĩa của thuật ngữ theo bảng tra (diễn đạt bằng lời của mình), một câu hỏi để nhận diện khái niệm đó trong một văn bản nghị luận. Cuối cùng nhóm thống nhất nội dung ghi ở ô trung tâm.
Câu hỏi GV đặt ra: “Vấn đề nào được bàn luận cả bài? Ý kiến nào triển khai vấn đề đó? Thông tin nào được dùng để nâng đỡ ý kiến?”

Sơ đồ khăn trải bàn của nhóm gồm ba nhãn:

• Luận đề: vấn đề chính được nghị luận.
• Luận điểm: ý kiến triển khai vấn đề.
• Bằng chứng: thông tin nâng đỡ lí lẽ.
  Dưới mỗi nhãn có một câu hỏi nhận diện, ví dụ: “Bài viết đang bàn về điều gì?” (luận đề); “Tác giả khẳng định điều gì về vấn đề đó?” (luận điểm); “Tác giả dùng gì để chứng minh cho khẳng định?” (bằng chứng).

Vận dụng bảng tra để phân biệt luận đề, luận điểm, bằng chứng trong một đề xuất cụ thể; hiểu rằng bảng tra cho nghĩa khái quát và cần nối với chi tiết của văn bản.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1. Đề bài: đề xuất mở góc yên tĩnh cho tủ sách. HS tra ba mục luận đề, luận điểm, bằng chứng rồi xác định từng khái niệm trong ví dụ.
Câu hỏi GV đặt ra: “Trong đề xuất này, cách bố trí không gian đọc là gì?”; “Ý kiến nào nêu lên cần tách nơi trao đổi khỏi nơi đọc tập trung?”; “Thông tin nào có thể kiểm để chứng minh cho ý kiến đó?”

Phiếu học tập số 1 đã điền đủ:

• Luận đề: cách bố trí không gian đọc (vấn đề chính của đề xuất).
• Luận điểm: cần tách nơi trao đổi khỏi nơi đọc tập trung (ý kiến triển khai vấn đề).
• Bằng chứng: thông tin hoặc trường hợp có thể kiểm, không phải số liệu tự dựng.
  Kết luận cặp đôi: tên thuật ngữ giúp xác định chức năng, nhưng cùng một câu phải xét trong cả lập luận; bảng tra cho nghĩa khái quát, khi viết phải nối với chi tiết riêng của văn bản.

Củng cố nghĩa của ba khái niệm lập luận và cách dùng nguồn một cách có căn cứ thông qua các bài tập 2, 3, 4 của bảng tra.

HS làm Phiếu học tập số 2 cá nhân trong 5 phút, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn. Đề gồm ba bài:
Bài 1 (trắc nghiệm): Luận đề của một văn bản nghị luận là gì? A. Ý kiến cụ thể triển khai một khía cạnh của vấn đề. B. Thông tin được dùng để nâng đỡ lí lẽ. C. Phương tiện nối các câu về mặt hình thức. D. Vấn đề chính được tập trung bàn luận.
Bài 2 (ghép cặp): Ghép Luận đề, Luận điểm, Bằng chứng với vai trò tương ứng.
Bài 3 (đúng/sai): Đọc các nhận định: a) Luận đề được gắn với vấn đề chính được nghị luận. b) Luận điểm được gắn với thông tin nâng đỡ lí lẽ. c) Các lời tóm giải là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
Câu hỏi GV đặt ra sau khi chữa: “Vì sao nhận định b là sai?”; “Vì sao nhận định c là sai?”

Đáp án:

• Bài 1: D. Luận đề là vấn đề chính được bàn luận; không đồng nhất đối tượng bàn luận với từng ý kiến hoặc phương tiện nối câu.
• Bài 2: Luận đề – vấn đề chính được nghị luận; Luận điểm – ý kiến triển khai vấn đề; Bằng chứng – thông tin nâng đỡ lí lẽ.
• Bài 3: a) Đúng; b) Sai, vì luận điểm là ý kiến triển khai vấn đề, còn thông tin nâng đỡ lí lẽ là bằng chứng; c) Sai, vì đây là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn; d) Đúng, vì mọi diễn giải cần có căn cứ.
  HS tự chấm và ghi số câu đúng vào phiếu.

Vận dụng quy trình tra cứu vào một thuật ngữ khác trong bảng hoặc trong bài nghị luận đang học, ghi chép có mục, cách hiểu, ví dụ mới và nguồn; giữ đúng giới hạn của bản tóm giải.

HS chọn một thuật ngữ trong Bảng tra cứu thuật ngữ khác với ba khái niệm đã học (ví dụ: bằng chứng cụ thể trong một bài nghị luận khác) và ghi vào vở theo bốn mục: (1) Thuật ngữ và nghĩa theo bảng tra, diễn đạt bằng lời của mình; (2) Ví dụ mới, không lấy lại ví dụ của SGK; (3) Chức năng của thuật ngữ trong một câu cụ thể; (4) Nguồn: tên sách, trang, bản in.
Câu hỏi GV đặt ra: “Nếu nghĩa khái quát trong bảng chưa khớp với câu em đang đọc, em kiểm tra ở đâu?”

Phiếu ghi chép cá nhân gồm 4 mục đã điền, khoảng 5–7 dòng: thuật ngữ, cách hiểu bằng lời riêng, một ví dụ mới, chức năng trong câu và nguồn đối chiếu. Ví dụ sản phẩm: thuật ngữ “bằng chứng”; cách hiểu “thông tin dùng để làm cho lí lẽ đáng tin”; ví dụ mới “thống kê lượng sách mượn của thư viện trường trong một năm”; chức năng “làm căn cứ cho luận điểm”; nguồn “Sách Ngữ văn 10, tập một, Bảng tra cứu thuật ngữ”.