Giáo án Luyện tập và vận dụng – Nói và nghe

HS nhận diện được bốn thao tác mà đề ôn tập yêu cầu và hiểu mục tiêu của tiết học: trao đổi có lí lẽ, phản hồi cụ thể và chốt vấn đề trong phạm vi học kì I.

GV nêu câu hỏi: Khi trao đổi nhóm về một việc chung, em cần làm những gì để ý kiến của mình được người khác tiếp nhận và nhóm có thể đi đến kết luận?
GV yêu cầu HS đọc nhanh đề ôn tập và gọi tên bốn thao tác: hệ thống kiến thức, đọc, viết (tạo lập văn bản), nói và nghe (có hồi đáp).
GV nêu mục tiêu tiết học và các sản phẩm HS sẽ hoàn thành trong phiếu học tập.

HS nêu được các ý chính, ví dụ: nói rõ hoàn cảnh của mình; đưa lí lẽ kèm căn cứ; lắng nghe và phản hồi đúng ý người khác; kết luận có giới hạn, không khái quát quá mức. HS ghi bốn thao tác của đề vào vở: hệ thống, đọc, viết, nói và nghe.

HS phân tích được yếu tố lập luận và cách phản hồi trong một đoạn trao đổi mẫu; nhận ra vai trò của hoàn cảnh riêng, của hồi đáp và của kết luận có giới hạn.

Nhiệm vụ nhóm 4 (kĩ thuật khăn trải bàn): đọc đoạn trao đổi mẫu về việc có nên để điện thoại trên bàn khi tự học (Phiếu học tập số 1). Mỗi nhóm trả lời các câu hỏi:

1. Ý kiến của Lan và Huy được nêu trong hoàn cảnh nào? Lan có nói rõ đây là số liệu hay kinh nghiệm không?
2. Huy đưa ra lí lẽ gì để phản đối quy định cất hết điện thoại? Lan đã hồi đáp như thế nào?
3. Chủ trì đề xuất giải pháp gì và đã chốt vấn đề ra sao? Vì sao không nói là đã có quy định chung?
4. Nêu một điều mà nhóm có thể làm nếu thấy ý kiến của mình chưa đủ căn cứ.

Mỗi nhóm hoàn thành khăn trải bàn gồm ba phần:

• Hoàn cảnh: Lan nói từ kinh nghiệm cá nhân về thông báo làm mình chuyển việc, không phải số liệu đại diện cả lớp; Huy cần nhận cuộc gọi của gia đình.
• Lí lẽ và hồi đáp: Huy nêu nhu cầu liên lạc quan trọng; Lan hiểu và đề xuất chế độ chỉ nhận cuộc gọi cần thiết, tạm dừng thông báo khác; Huy đồng ý thử nhưng yêu cầu tôn trọng cách làm phù hợp từng người và không đòi mật khẩu hay kiểm lịch sử.
• Kết luận có giới hạn: nhóm chưa thống nhất một quy định chung nhưng có giải pháp dung hoà để thử và kiểm tra sau một tuần; không gọi đó là khảo sát khoa học.

HS trình bày được cách một bạn giới thiệu tác phẩm qua bản tóm giải: nêu đúng điểm nổi bật, không thêm chi tiết ngoài ngữ liệu và phân biệt được quyền chức với tự do tinh thần của quản ngục.

Nhiệm vụ cặp đôi (Phiếu học tập số 2, phần A): đọc lời giới thiệu của Mai về Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân trong hồ sơ. Mỗi cặp trả lời:

1. Mai xác định điểm nổi bật của truyện là gì? Vì sao Mai nói điểm nổi bật không chỉ là cảnh cho chữ?
2. Mai nêu sự đối lập nào giữa người tù và người coi ngục?
3. Theo ngữ liệu, quản ngục có quyền chức nhưng vẫn có điều gì khác? Hãy phân biệt hai khía cạnh này.
4. Lời giới thiệu có điều gì chỉ đúng trong phạm vi bản tóm giải, không nên khái quát thành nhận định chung cho mọi tác phẩm?

Mỗi cặp hoàn thành bảng ghi chú gồm:

• Điểm nổi bật: sự thay đổi của hai nhân vật khi nhận ra phẩm chất của nhau; không dừng ở cảnh cho chữ.
• Đối lập: nơi giam giữ với vẻ đẹp của chữ và tâm hồn, được Mai nêu trong bản tóm giải.
• Phân biệt: quyền chức là vai trò quản lí ngục, còn tự do tinh thần là khả năng rung động trước cái đẹp của quản ngục; hai điều này không đồng nhất.
• Giới hạn: đây là lời giới thiệu theo bản tóm giải, không phải nhận định tuyệt đối về toàn bộ tác phẩm.

HS củng cố cách phân biệt mục tiêu, căn cứ, thực hiện trong hồ sơ và nhận biết nhận định đúng sai về cách sử dụng nguồn.

Bài tập 1 (trắc nghiệm): Cách thực hiện nào phù hợp mục đích của hoạt động này?
A. Trao đổi có lí lẽ, phản hồi cụ thể và chốt vấn đề trong phạm vi học kì.
B. Chỉ liệt kê thuật ngữ, không cần căn cứ cụ thể.
C. Dùng số liệu tự tạo nhưng viết là kết quả khảo sát thật.
D. Lấy lời bài mẫu làm trải nghiệm đã xảy ra của bản thân.

Bài tập 2 (ghép cặp): Ghép các yếu tố với vai trò trong bản tóm giải.

• Mục tiêu
• Căn cứ
• Thực hiện
  với các nội dung: trao đổi có lí lẽ, phản hồi cụ thể và chốt vấn đề trong phạm vi học kì; các hồ sơ và mô hình đầy đủ được giữ ngay trước câu hỏi; chọn một trọng tâm cụ thể, tổ chức và kiểm tra giới hạn.

Bài tập 3 (đúng/sai): Đọc các nhận định.
a) Mục tiêu được gắn với trao đổi có lí lẽ, phản hồi cụ thể và chốt vấn đề trong phạm vi học kì.
b) Căn cứ được gắn với chọn một trọng tâm cụ thể, tổ chức và kiểm tra giới hạn.
c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách.
d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.

Đáp án:

• Bài 1: A. Các phương án B, C, D đều vi phạm yêu cầu về căn cứ và tính trung thực.
• Bài 2: Mục tiêu – trao đổi có lí lẽ, phản hồi cụ thể và chốt vấn đề trong phạm vi học kì; Căn cứ – các hồ sơ và mô hình đầy đủ được giữ ngay trước câu hỏi; Thực hiện – chọn một trọng tâm cụ thể, tổ chức và kiểm tra giới hạn.
• Bài 3: a) Đúng; b) Sai (Căn cứ được gắn với các hồ sơ và mô hình đầy đủ, không phải với việc chọn trọng tâm); c) Sai (đây là lời tóm giải, không phải nguyên văn toàn bộ tác phẩm); d) Đúng.

HS nhận ra nhận xét tuyệt đối vượt phạm vi mô hình và viết được phản hồi ba phần: điểm đạt có chi tiết, điều cần kiểm tra, cách chỉnh hoặc thử lại.

Bài tập 4 (sửa câu nháp): Sửa nhận xét “Mô hình này chứng minh mọi người đều phải làm đúng như vậy” thành nhận xét đúng phạm vi, đồng thời giữ hai điều riêng của hoạt động: Lan và Huy dung hoà giữa tập trung và nhu cầu liên lạc cần thiết; Chủ trì nêu rõ không thể áp đặt một quy định chung khi hoàn cảnh mỗi người khác nhau.

Bài tập 5 (phản hồi ba phần): Viết phản hồi cho mô hình trao đổi trên gồm một điểm đạt có chi tiết, một điều cần kiểm tra, một cách chỉnh hoặc thử lại.

Đáp án mẫu bài 4: “Mô hình này cho thấy một cách làm trong phạm vi nhóm bàn tự học: Lan và Huy dung hoà giữa việc giữ tập trung và nhu cầu liên lạc cần thiết; nhóm không áp đặt quy định chung mà đề xuất thử một khoảng tự học do từng người chọn.”

Đáp án mẫu bài 5:

• Điểm đạt: Lan nói rõ ý kiến xuất phát từ kinh nghiệm cá nhân, không đưa như số liệu đại diện.
• Điều cần kiểm tra: kết luận “đã có giải pháp dung hoà” cần kiểm tra lại sau một tuần thử, vì nhóm chưa thống nhất quy định chung.
• Cách chỉnh hoặc thử lại: ghi lại trong vở ba cột (việc đã hoàn thành, chỗ còn vướng, điều cần điều chỉnh) trong một tuần và trao đổi lại theo tự nguyện, không công khai dữ liệu riêng tư.

HS vận dụng kĩ năng trao đổi có lí lẽ, phản hồi cụ thể và chốt vấn đề để đề xuất một quy định hoặc thoả thuận thực tế của lớp, có giới hạn và cách kiểm tra.

Nhiệm vụ: Nhóm đề xuất một thoả thuận của lớp về việc sử dụng điện thoại trong giờ tự học. Sản phẩm gồm ba phần: mục đích và hoàn cảnh; hai điều khoản hoặc gợi ý có căn cứ; một cách kiểm tra sau một tuần.
Lưu ý: không trộn thể loại. Thoả thuận là văn bản thống nhất nên cần điều khoản rõ ràng; không ghi như kết quả khảo sát khi chưa có dữ liệu thật.
Bài về nhà: mỗi HS viết một đoạn khoảng 150 đến 200 chữ theo ba phần của phản hồi cho một bạn trong nhóm.

Mỗi nhóm có một bản thoả thuận ngắn gồm:

• Mục đích: giữ tập trung trong giờ tự học, vẫn bảo đảm liên lạc cần thiết.
• Điều khoản 1: chỉ nhận cuộc gọi cần thiết, tạm dừng thông báo khác trong khoảng tự học.
• Điều khoản 2: mỗi người tự chọn cách cất điện thoại phù hợp hoàn cảnh; không yêu cầu mật khẩu hay kiểm lịch sử của bạn.
• Cách kiểm tra: sau một tuần, mỗi người ghi việc đã hoàn thành và chỗ còn vướng; trao đổi tự nguyện trong nhóm.