Giáo án Luyện tập và vận dụng – Viết

HS nhận diện yêu cầu của đề ôn tập, phân biệt được việc cần làm trước (xác định mục đích) và việc làm sau (triển khai, kiểm tra), từ đó thấy vì sao phải chọn kiểu viết trước khi chọn nguồn.

GV chiếu đề: “Chọn một hoạt động trong hồ sơ và thực hiện đầy đủ theo đúng mục đích; nêu rõ lựa chọn và dùng ngữ liệu được giữ ở đây.”
HS làm việc cá nhân, sau đó chia sẻ cặp đôi với các câu hỏi:

1. Đề yêu cầu bạn làm những việc gì? Hãy gạch dưới từ khoá.
2. Nếu chưa biết mục đích, bạn có thể chọn ngữ liệu nào? Vì sao chưa nên chọn ngay?
3. Ba thao tác “nêu lựa chọn”, “dùng ngữ liệu được giữ ở đây”, “thực hiện đúng mục đích” khác nhau thế nào?

Ghi trên vở ba ý chính:

• Đề yêu cầu chọn một phương án trong hồ sơ, triển khai đầy đủ, nêu rõ lựa chọn và dùng đúng ngữ liệu được giữ.
• Phải xác định mục đích trước khi chọn nguồn, vì mục đích quyết định kiểu viết (bài phân tích truyện, báo cáo, bài thuyết phục…).
• Ba thao tác là ba bước khác nhau: chọn phương án, dùng căn cứ đúng phạm vi, triển khai theo mục đích đã chọn.

HS hệ thống hoá được quy trình viết bốn bước và ba thao tác Mục tiêu – Căn cứ – Thực hiện; phân biệt được ba kiểu bài (nội quy, báo cáo, bài luận) để không trộn thể loại.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm nhận Phiếu học tập số 1 và điền vào khăn trải bàn.
Nhiệm vụ: (1) Sắp xếp bốn bước quy trình theo quan hệ trước – sau. (2) Ghép ba thao tác với nội dung tương ứng. (3) Ghi đặc điểm riêng của từng kiểu bài: nội quy, báo cáo, bài luận.
Câu hỏi gợi ý của GV: “Vì sao bước kiểm tra tư liệu phải đứng sau xác định mục đích?” “Nếu viết bản nội quy mà thiếu điều khoản thì thiếu điều gì về mặt thể loại?”

Khăn trải bàn hoàn chỉnh gồm:

• Quy trình: 1) Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu; 2) Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ có thể sử dụng; 3) Tổ chức và thực hiện bản đầu theo mục đích; 4) Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa.
• Ba thao tác: Mục tiêu – chọn kiểu viết và triển khai thành bản hoàn chỉnh trong phạm vi học kì; Căn cứ – các hồ sơ và mô hình đầy đủ được giữ ngay trước câu hỏi; Thực hiện – chọn một trọng tâm cụ thể, tổ chức và kiểm tra giới hạn.
• Ba kiểu bài: nội quy cần điều khoản; báo cáo cần câu hỏi, phương pháp và nguồn; bài luận cần quan điểm hoặc trải nghiệm phù hợp.
  Kết luận ghi trong vở: quy trình không phải khuôn cứng; có thể quay lại bước trước khi chỉnh sửa.

HS phân tích được tình huống, sự đổi khác trong quan hệ nhân vật và các đối lập trong đoạn mẫu “Giữ điều đẹp trong một nơi không đẹp”; nhận ra cách đoạn mẫu giữ giới hạn của bản tóm giải.

HS làm cặp đôi, đọc đoạn mẫu “Phương án 1” (đoạn về quan hệ Huấn Cao – quản ngục, đoạn về sự thay đổi thái độ, đoạn về cảnh cho chữ) và điền Phiếu học tập số 2.
Câu hỏi:

1. Tình huống “người giữ tù – người bị giam” đặt ra quan hệ gì khác với lẽ thông thường?
2. Ban đầu Huấn Cao lạnh lùng vì lí do nào? Điều gì khiến ông thay đổi thái độ?
3. Cảnh cho chữ đặt những đối lập nào cạnh nhau?
4. Đoạn mẫu có giữ giới hạn gì khi nói về tác phẩm và bản tóm giải?

Dự kiến nội dung đúng:

1. Quan hệ không chỉ là mệnh lệnh và phục tùng; người tù có quyền chấp nhận hoặc từ chối về tinh thần, người giữ tù biết kính trọng tài năng, nên diễn biến không đơn giản là ân huệ từ người quyền thế xuống kẻ yếu.
2. Ban đầu lạnh lùng vì ông chưa hiểu người trước mặt; khi nhận ra tấm lòng trân trọng cái đẹp, ông thay đổi thái độ, cho thấy phẩm giá không đồng nghĩa với khước từ mọi người.
3. Không gian nhà tù đặt cạnh hành động sáng tạo và tiếp nhận cái đẹp; người bị giam trở thành người có sức dẫn dắt tinh thần.
4. Đoạn mẫu chỉ dựa trên bản tóm giải đã cung cấp, nêu rõ phạm vi phân tích, không thêm chi tiết ngoài ngữ liệu và không trình bày như lời tác giả khác.

HS vận dụng kiến thức để làm đúng các bài tập về quy trình, thao tác và cách dùng nguồn; biết lập kế hoạch, sửa câu khái quát và viết phản hồi có căn cứ.

Phần A (cặp đôi, 10 phút): làm nhanh bốn bài tập.
Bài 2: Chọn cách thực hiện phù hợp mục đích hoạt động.
Bài 3: Ghép Mục tiêu, Căn cứ, Thực hiện với nội dung tương ứng.
Bài 4: Đánh giá bốn nhận định Đúng/Sai về văn bản và cách dùng nguồn.
Bài 5: Sắp xếp quy trình thực hiện theo trước – sau.
Phần B (nhóm đôi, 15 phút): chọn một trong các đề 6, 7, 8, 9 hoặc 10 để viết ngắn (khoảng 5–7 câu hoặc một đoạn ngắn).
Đề 6: Chọn một hoạt động trong hồ sơ, thực hiện theo đúng mục đích, nêu lựa chọn.
Đề 7: Lập kế hoạch thực hiện: mục đích, hai trọng tâm có tên, nguồn và cách kiểm tra.
Đề 8: Sửa nhận xét “Mô hình này chứng minh mọi người đều phải làm đúng như vậy”.
Đề 9: Viết phản hồi cho mô hình gồm một điểm đạt, một điều cần kiểm tra, một cách chỉnh hoặc thử lại.
Đề 10: So sánh hai đối tượng hoặc hai cách làm trong hồ sơ, nêu điểm chung và một khác biệt có ý nghĩa.

Đề và đáp án phần A:

• Bài 2: Đáp án B (chọn kiểu viết và triển khai thành bản hoàn chỉnh trong phạm vi học kì). Không chọn A (lấy lời bài mẫu làm trải nghiệm của mình), C (chỉ liệt kê thuật ngữ), D (dùng số liệu tự tạo).
• Bài 3: Mục tiêu → chọn kiểu viết và triển khai thành bản hoàn chỉnh trong phạm vi học kì; Căn cứ → các hồ sơ và mô hình đầy đủ được giữ ngay trước câu hỏi; Thực hiện → chọn một trọng tâm cụ thể, tổ chức và kiểm tra giới hạn.
• Bài 4: a) Đúng; b) Sai (Căn cứ không gắn với “chọn một trọng tâm cụ thể”, mà gắn với “các hồ sơ và mô hình đầy đủ được giữ ngay trước câu hỏi”); c) Sai (đây là lời tóm giải, không phải nguyên văn toàn bộ tác phẩm); d) Đúng.
• Bài 5: 1) Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu → 2) Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ có thể sử dụng → 3) Tổ chức và thực hiện bản đầu theo mục đích → 4) Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa. Lưu ý: không dùng trật tự này làm khuôn cứng cho mọi vòng viết lại.
  Đề phần B (chấm theo tiêu chí, không so khớp câu chữ): GV gợi ý thang điểm 10 để HS tự đánh giá, ví dụ với đề 9: 3 điểm nêu điểm đạt có chi tiết, 3 điểm điều cần kiểm tra gắn yêu cầu, 3 điểm đề xuất chỉnh cụ thể, 1 điểm giọng phản hồi.

HS vận dụng quy trình viết để lập dàn ý, triển khai hai trọng tâm có căn cứ, nêu rõ lựa chọn và giới hạn; biết tự đánh giá và chỉnh sửa theo phản hồi, đồng thời gắn với nhu cầu thực tế của lớp học.

Nhiệm vụ trên lớp (cá nhân, 8 phút): chọn một trong hai phương án.
Phương án a: viết đoạn phân tích Chữ người tử tù nối tình huống với tài và thiện, dùng đoạn mẫu đã học.
Phương án b: viết một bản nội quy ngắn cho góc đọc của lớp (có điều khoản rõ ràng, không kể trải nghiệm).
Nhiệm vụ về nhà: hoàn thiện bản viết đầy đủ (khoảng 300 từ với phương án a, 8–10 điều khoản với phương án b), ghi rõ nguồn và phần giới hạn.
HS tự kiểm bằng ba câu hỏi: Đã nêu mục đích chưa? Đã có hai trọng tâm có căn cứ chưa? Đã ghi giới hạn và nguồn chưa?

Dàn ý trên lớp gồm:

• Mục đích: nêu rõ bài viết nhằm làm gì (phân tích truyện hoặc quy định hoạt động).
• Hai trọng tâm kèm căn cứ: ví dụ “tình huống quan hệ đổi khác” – dẫn đoạn mẫu; “đối lập nhà tù và cái đẹp” – dẫn đoạn về cảnh cho chữ.
• Giới hạn: chỉ dựa trên bản tóm giải đã cung cấp, không suy diễn ngoài ngữ liệu.
  Phản hồi ba phần cho bài bạn (nếu có thời gian): một điểm đạt có chi tiết; một điều cần kiểm tra; một cách chỉnh hoặc thử lại.
  Sản phẩm về nhà: bản viết hoàn chỉnh kèm phần tự đánh giá theo ba câu hỏi trên.