Giáo án Ôn tập học kì I – Đọc bài thơ Thiên Trường vãn vọng của Trần Nhân Tông

Huy động trải nghiệm của HS về cảnh làng quê lúc chiều và dẫn vào vấn đề: vì sao một cảnh bình dị lại có thể mang ý nghĩa lớn.

GV đặt câu hỏi: “Khi nhắc đến cảnh làng quê lúc chiều, em hình dung những hình ảnh nào? Vì sao những cảnh rất bình thường đôi khi lại khiến ta xúc động?” Sau đó HS đọc nhanh đoạn mở đầu của bài nghị luận tham khảo để xác định đối tượng đọc: cảnh chiều ở Thiên Trường qua cảm nhận thanh bình.

HS nêu được ít nhất hai hình ảnh quen thuộc (thôn xóm trong ánh chiều, trẻ chăn trâu đưa đàn về, cánh cò xuống đồng) và một nhận xét ngắn: sự bình dị có thể được trân trọng hơn khi đặt trong bối cảnh cụ thể. HS ghi tên bài học vào vở.

Nhận biết yếu tố Cảnh và Mạch lập luận của bản tóm giải; phân tích cách bài viết đi từ cảnh cụ thể đến giá trị thanh bình.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1, phần A. Nhiệm vụ: (1) Liệt kê các hình ảnh cụ thể của cảnh chiều được nêu trong bài. (2) Sắp xếp mạch lập luận theo ba bước: từ cảnh cụ thể, đến hoàn cảnh sau chiến tranh, đến tư thế của Trần Nhân Tông và niềm vui trước đời sống hồi sinh. (3) Giải thích vì sao bài coi sự giản dị của cảnh là điều có sức chứa lớn.

Cảnh: đời sống thôn quê lúc chiều (thôn xóm trong ánh chiều, trẻ chăn trâu đưa đàn về, cánh cò xuống đồng).
Mạch lập luận: từ hình ảnh cụ thể → hoàn cảnh sau chiến tranh → tư thế Trần Nhân Tông và niềm vui trước đời sống hồi sinh; kết luận: sự giản dị của cảnh mang giá trị lớn khi đặt cạnh bình yên đã giành lại.
Kiến thức HS rút ra: bài nghị luận nối nghệ thuật với bối cảnh, không chỉ kể sự kiện lịch sử.

Nhận biết yếu tố Bối cảnh; giải thích vì sao cần phân biệt cảnh với diễn giải lịch sử và tránh khẳng định tuyệt đối từ một chi tiết.

HS tiếp tục với Phiếu học tập số 1, phần B. Nhiệm vụ: (1) Nêu nội dung của yếu tố Bối cảnh trong bản tóm giải. (2) Trả lời: vì sao bài nghị luận không được dùng một chi tiết cảnh để tự chứng minh mọi nhận định về một thời đại? (3) Phân biệt câu “có trâu thì chắc chắn không còn giặc ở mọi nơi” với cách lí giải được nêu trong bài và nêu lí do.

Bối cảnh: trải nghiệm lịch sử và vị thế tác giả bài thơ (hoàn cảnh sau chiến tranh, vai trò của Trần Nhân Tông gắn với cuộc kháng chiến và đời sống nhân dân).
Giới hạn của cách khái quát: một chi tiết cảnh không đủ chứng minh mọi nhận định về một thời đại; người đọc cần kiểm tra quan hệ với chỉnh thể và nhận ra phần suy luận của nhà phê bình.
Cách đọc có trách nhiệm: nêu rõ đây là cách lí giải; câu khẳng định tuyệt đối “có trâu thì chắc chắn không còn giặc ở mọi nơi” là kiểu suy diễn cần tránh vì một cảnh không thể thay thế cho lịch sử của cả thời kì; muốn phân tích từ ngữ nguyên tác phải tìm bản hợp pháp và kiểm nguồn bản dịch.

Củng cố khả năng ghép đúng các yếu tố, nhận diện đúng sai của nhận định và chọn đúng hai cặp yếu tố theo hồ sơ.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm các bài tập 2, 3, 4, 5 trong hồ sơ bài học. HS làm cá nhân 3 phút, sau đó đối chiếu với bạn cùng cặp.
Bài 2: Chọn cặp đúng với vai trò đã phân biệt.
Bài 3: Ghép các yếu tố với vai trò/đặc điểm.
Bài 4: Xác định đúng sai bốn nhận định a, b, c, d.
Bài 5: Chọn hai cặp đúng.

Đề và đáp án:

• Bài 2: C. Cảnh – Đời sống thôn quê lúc chiều.
• Bài 3: Cảnh → Đời sống thôn quê lúc chiều; Mạch lập luận → Từ hình ảnh đến giá trị thanh bình; Bối cảnh → Trải nghiệm lịch sử và vị thế tác giả bài thơ.
• Bài 4: a) Đ; b) S (sửa: Mạch lập luận gắn với Từ hình ảnh đến giá trị thanh bình); c) S (đây là lời tóm giải, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ. Thang điểm: đúng 4 ý được 1 điểm, đúng 3 ý được 0,5, đúng 2 ý được 0,25, đúng 1 ý được 0,1, không đúng ý nào được 0.
• Bài 5: B. Bối cảnh – Trải nghiệm lịch sử và vị thế tác giả bài thơ; D. Cảnh – Đời sống thôn quê lúc chiều.

Vận dụng kiến thức để viết đoạn tóm giải ngắn về bài thơ bằng lời của mình, chỉ dùng thông tin đã cho, phân biệt rõ tóm giải với nguyên văn hoặc bản dịch.

HS viết đoạn tóm giải khoảng 5–7 câu về bài thơ Thiên Trường vãn vọng theo gợi ý: (1) Nêu đối tượng: bài thơ, tác giả Trần Nhân Tông. (2) Nêu cảnh chiều và mạch lập luận từ hình ảnh đến giá trị thanh bình. (3) Nêu bối cảnh lịch sử và vị thế tác giả. (4) Nói rõ đây là bản tóm giải, không phải nguyên văn hay bản dịch. Nếu còn thời gian, HS nêu một cách đọc có trách nhiệm.

Đoạn tóm giải 5–7 câu, đảm bảo: xác định đúng đối tượng; giữ các thông tin chính (cảnh chiều, mạch lập luận, bối cảnh); diễn đạt bằng lời mình; có câu nói rõ đây là tóm giải, không phải nguyên văn hay bản dịch; câu văn rõ ràng, đúng chính tả.
Thang điểm tham khảo (10 điểm): 2 điểm xác định đúng đối tượng; 4 điểm giữ thông tin chính, không đảo quan hệ; 2 điểm tổ chức lại bằng lời mình; 1 điểm nêu rõ tóm giải không phải nguyên văn hoặc bản dịch; 1 điểm diễn đạt.