Giáo án Luyện tập và vận dụng – Đọc

Huy động kiến thức nền về việc đọc văn bản nghị luận và xác định mục đích, căn cứ, giới hạn của nhiệm vụ đọc trong học kì I.

HS trả lời nhanh ba câu hỏi GV đưa lên màn hình: (1) Khi nhận một đề đọc, việc đầu tiên em cần làm là gì? (2) Khi nhận xét một bài phân tích, em dựa vào đâu để nói “đúng” hoặc “chưa đủ”? (3) Điều gì giúp em tránh nói quá, biến một chi tiết thành kết luận về cả một thời đại? Sau đó HS ghi nhiệm vụ của tiết học: đọc mục đích, cấu trúc, căn cứ và giới hạn; phân tích một mô hình đọc cụ thể; vận dụng để đánh giá có căn cứ.

Danh sách ba ý kiến ban đầu của HS và câu tóm tắt nhiệm vụ hai tiết học, ví dụ: “Hôm nay chúng ta học cách đọc có mục đích, có căn cứ và biết giới hạn của kết luận.”

Nêu được mục tiêu, căn cứ và thực hiện của nhiệm vụ đọc trong phạm vi học kì I; phân biệt đúng từng khái niệm.

HS làm việc nhóm 4 (kĩ thuật khăn trải bàn). Mỗi nhóm nhận Phiếu học tập số 1, đọc hồ sơ “Khái niệm” và trả lời các câu hỏi: (1) Mục tiêu của nhiệm vụ đọc là gì? (2) Căn cứ được hiểu là gì, có phải là kiến thức bên ngoài không? (3) Khâu “thực hiện” gồm những việc nào? (4) Vì sao không nên trộn thể loại khi thực hiện một nhiệm vụ? Mỗi thành viên ghi ý vào một ô của khăn trải bàn, sau đó nhóm thống nhất nội dung chung ở ô trung tâm.

Bảng hệ thống hoá gồm ba mục (Mục tiêu, Căn cứ, Thực hiện) và ví dụ minh hoạ trong bài:

• Mục tiêu: đọc mục đích, cấu trúc, căn cứ và giới hạn trong phạm vi học kì.
• Căn cứ: các hồ sơ và mô hình đầy đủ được giữ ngay trước câu hỏi; không dựa vào kiến thức ngoài hồ sơ.
• Thực hiện: chọn một trọng tâm cụ thể, tổ chức thực hiện và kiểm tra giới hạn.
• Lưu ý: không trộn thể loại (bản nội quy cần điều khoản, báo cáo cần câu hỏi và nguồn, bài luận cần quan điểm hoặc trải nghiệm phù hợp).

Phân tích được hai cấp trong mô hình: hình ảnh là căn cứ từ bài thơ được tóm giải, ý nghĩa bình yên là bước đặt cảnh vào bối cảnh; nhận diện phần suy luận của nhà phê bình và giới hạn của kết luận.

HS làm việc theo cặp rồi nhóm 4, dùng Phiếu học tập số 2 để đọc mô hình hoàn chỉnh trong hồ sơ. GV đặt các câu hỏi:
(1) Người phê bình đọc chi tiết nào trước? (Dự kiến: đàn trâu được đưa về và cò xuống đồng, gợi nhịp sống thôn quê lúc chiều.)
(2) Hai cấp nào cần tách ra? (Dự kiến: cấp hình ảnh là căn cứ từ bài thơ được tóm giải; cấp ý nghĩa bình yên sau chiến tranh là bước đặt cảnh vào bối cảnh.)
(3) Vì sao “có trâu, cò” không tự chứng minh mọi nơi đã hết chiến tranh? (Dự kiến: một chi tiết cảnh chỉ là một bằng chứng hẹp, không đủ để khái quát cả một thời đại.)
(4) Phần nào là suy luận của nhà phê bình? (Dự kiến: việc nối cảnh bình dị với tư thế Trần Nhân Tông và giá trị thanh bình là cách diễn giải của người viết, cần được nhận diện.)

Phiếu học tập số 2 gồm:

• Chi tiết căn cứ 1: đàn trâu được đưa về, gợi nhịp sống thôn quê lúc chiều.
• Chi tiết căn cứ 2: cò xuống đồng, làm hiện cảnh bình yên.
• Cấp hình ảnh: thuộc về bài thơ được tóm giải.
• Cấp ý nghĩa: giá trị bình yên sau chiến tranh, do người phê bình đặt cảnh vào bối cảnh.
• Giới hạn: trâu, cò không tự chứng minh mọi nơi đã hết chiến tranh; đây là phân tích cấu trúc lập luận qua bản tóm giải, không phải khảo sát nguyên văn hay xác minh toàn bộ lịch sử.

Vận dụng kiến thức về mục đích, căn cứ, giới hạn và quy trình thực hiện để làm đúng các bài tập nhận diện và sắp xếp.

HS làm bốn bài tập theo cặp đôi (kĩ thuật trò chơi Đúng/Sai bằng thẻ). Bài 1: chọn phương án đúng cho cách thực hiện phù hợp mục đích của hoạt động. Bài 2: ghép các yếu tố với vai trò/đặc điểm đã trình bày. Bài 3: đọc các nhận định về văn bản và cách dùng nguồn, ghi Đ hoặc S. Bài 4: sắp xếp quy trình thực hiện theo quan hệ điều kiện trước – sau. GV đọc đáp án sau khi các cặp hoàn thành; có thể đối chiếu thêm bằng học liệu số NeoEdu.

Đề và đáp án:
Bài 1. Cách thực hiện nào phù hợp mục đích của hoạt động này? A. Chỉ liệt kê thuật ngữ, không cần căn cứ cụ thể. B. Dùng số liệu tự tạo nhưng viết là kết quả khảo sát thật. C. Lấy lời bài mẫu làm trải nghiệm đã xảy ra của bản thân. D. Đọc mục đích, cấu trúc, căn cứ và giới hạn trong phạm vi học kì.
Bài 2. Ghép: Mục tiêu; Căn cứ; Thực hiện với các vai trò tương ứng.
Bài 3. a) Trong hồ sơ này, Mục tiêu được gắn với đọc mục đích, cấu trúc, căn cứ và giới hạn trong phạm vi học kì. b) Trong hồ sơ này, Căn cứ được gắn với chọn một trọng tâm cụ thể, tổ chức và kiểm tra giới hạn. c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
Bài 4. Sắp xếp: Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu; Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ có thể sử dụng; Tổ chức và thực hiện bản đầu theo mục đích; Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa.

Đáp án và đáp án kèm lí giải:

• Bài 1: D. Đọc mục đích, cấu trúc, căn cứ và giới hạn trong phạm vi học kì. Các phương án A, B, C đều thiếu căn cứ hoặc sai về tính trung thực.
• Bài 2: Mục tiêu – đọc mục đích, cấu trúc, căn cứ và giới hạn trong phạm vi học kì; Căn cứ – các hồ sơ và mô hình đầy đủ được giữ ngay trước câu hỏi; Thực hiện – chọn một trọng tâm cụ thể, tổ chức và kiểm tra giới hạn. Cần phân biệt đối tượng, không chỉ ghép theo một từ trùng.
• Bài 3: a) Đ; b) S (phải sửa: Căn cứ gắn với các hồ sơ và mô hình đầy đủ được giữ ngay trước câu hỏi); c) S (đây là lời tóm giải, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ, vì mọi diễn giải cần có căn cứ.
• Bài 4: 1 → 2 → 3 → 4. Mục đích quyết định việc chọn nguồn; có căn cứ mới triển khai; đánh giá bản đã thực hiện để sửa. Không lấy trật tự này làm khuôn cứng cho mọi vòng viết lại.

Vận dụng quy trình đọc có căn cứ để viết phản hồi ba phần cho mô hình đọc, nêu một điểm đạt có chi tiết, một điều cần kiểm tra và một cách chỉnh hoặc thử lại.

HS viết cá nhân đoạn phản hồi 6–8 câu cho mô hình Lê Trí Viễn theo ba nhãn: (1) Điểm đạt: nêu một chi tiết trong mô hình được làm tốt và giải thích lí do. (2) Điều cần kiểm tra: nêu một chỗ cần xem lại về căn cứ hoặc giới hạn, không bịa lỗi. (3) Cách chỉnh hoặc thử lại: đề xuất một cách làm cụ thể, giữ đúng phạm vi nguồn. Câu hỏi GV đặt ra: “Nhận xét của em dựa vào chi tiết nào trong hồ sơ?” và “Em có đang khẳng định điều vượt quá bằng chứng không?”

Đoạn phản hồi ba phần, ví dụ dự kiến:

• Điểm đạt: Người phê bình bắt đầu từ chi tiết đàn trâu được đưa về và cò xuống đồng, rồi mới mở sang bối cảnh sau chiến tranh, nên lập luận có căn cứ.
• Điều cần kiểm tra: Đoạn nối cảnh với tư thế Trần Nhân Tông là cách diễn giải của người viết; cần nhận diện đây là suy luận chứ không phải miêu tả từ bài thơ.
• Cách chỉnh: Viết lại câu kết luận theo hướng nêu rõ phạm vi, ví dụ “Qua cảnh chiều được tóm giải, có thể thấy không khí bình yên; còn việc khái quát cho cả thời đại cần thêm căn cứ khác.”