Giáo án Hệ thống hoá kiến thức

HS nhận diện được mục tiêu và phạm vi ôn tập học kì I (Bài 1–5); hiểu rằng hệ thống hoá không chỉ là nhớ tên thể loại mà còn phải phân biệt được đối tượng, chức năng và cách tổ chức.

GV đưa ra câu hỏi khởi động: “Hãy kể tên các thể loại em đã học trong học kì I. Với mỗi thể loại, em nhớ đặc điểm nào nhất?” Sau đó GV nêu ba câu hỏi định hướng: (1) Một tác phẩm thần thoại và một tác phẩm sử thi khác nhau ở điểm nào? (2) Vì sao có tác phẩm chứa yếu tố kì ảo, phi thường vẫn chưa thể gọi là sử thi? (3) Khi tóm tắt một câu chuyện, vì sao cùng một sự kiện có thể kể theo nhiều trật tự khác nhau?

Mỗi HS viết được 2–3 dòng nêu tên thể loại đã nhớ và một đặc điểm tiêu biểu. Kết quả dự kiến: HS nêu được tên các thể loại (thần thoại, sử thi, thơ trữ tình, nghị luận, sân khấu dân gian, truyện kể); với câu hỏi (2), HS nêu được: yếu tố phi thường chưa đủ, cần xét vai trò cộng đồng và chỉnh thể tác phẩm. Với câu hỏi (3): cốt truyện là chuỗi sự kiện có quan hệ, nhưng cách kể (mạch, trật tự, lời kể) có thể thay đổi, ví dụ kể kết quả trước rồi tìm nguyên nhân.

HS hệ thống được các nhóm thể loại theo ba tiêu chí: đối tượng, chức năng và hình thức; phân biệt được mục đích và tổ chức của từng nhóm, không lẫn lộn các nhóm có chung yếu tố kể, tả, cảm xúc.

Nhóm 4–6 HS làm việc trên khăn trải bàn đã kẻ sẵn 5 ô. Mỗi ô là một nhóm: thần thoại; sử thi; thơ trữ tình; nghị luận; sân khấu dân gian. HS điền vào từng ô theo Phiếu học tập số 1 (đã nêu trong phần worksheets). Các câu hỏi chung: (1) Đối tượng được phản ánh là ai hoặc cái gì? (2) Tác phẩm có chức năng gì? (3) Hình thức tổ chức nổi bật là gì? (4) Các nhóm nào có thể dùng chung yếu tố kể, tả, cảm xúc nhưng mục đích khác nhau?

Khăn trải bàn hoàn chỉnh với nội dung dự kiến: Thần thoại: đối tượng là thần linh; chức năng giải thích nguồn gốc, sáng tạo văn hoá bằng tưởng tượng; hình thức có thời gian khởi nguyên, không gian rộng. Sử thi: đối tượng là anh hùng và sự kiện lớn; chức năng thể hiện lí tưởng cộng đồng; hình thức thường gắn với diễn xướng. Thơ trữ tình: đối tượng là cảm xúc, tâm trạng của chủ thể trước con người, cảnh, việc; hình thức có hình ảnh, từ, âm, vần, nhịp. Nghị luận: luận đề, luận điểm, lí lẽ và bằng chứng; chức năng thuyết phục. Sân khấu dân gian: lời gắn hát, động tác, ước lệ và tương tác với người xem. Kết luận dự kiến: các nhóm có thể cùng dùng kể, tả, cảm xúc nhưng mục đích và tổ chức không giống nhau.

HS phân biệt được cốt truyện (chuỗi sự kiện có quan hệ) với cách tổ chức câu chuyện (mạch kể, chi tiết, lời kể, lời tả, lời bình); nhận biết được ngôi kể, điểm nhìn và cách nhân vật được thể hiện qua hành động, lời nói và quan hệ.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2 (phần A). Các nội dung chính: (1) Cốt truyện khác cách kể ở điểm nào? (2) Vì sao cùng một sự kiện có thể kể theo trật tự khác, biết kết quả trước rồi tìm nguyên nhân? (3) Vì sao ngôi ba không mặc nhiên trung tính hoặc biết hết mọi chuyện? (4) Vì sao người kể không đồng nhất với tác giả ngoài đời? (5) Nhân vật được thể hiện qua những cách nào?

Kết quả dự kiến: (1) Cốt truyện là chuỗi sự kiện có quan hệ, làm tình thế hoặc nhận thức biến đổi; cách kể là cách tổ chức mạch, chi tiết, lời kể, lời tả, lời bình. (2) Cùng sự kiện có thể kể theo trật tự khác để tạo hiệu quả hấp dẫn, làm nổi bật nguyên nhân hoặc tâm trạng nhân vật. (3) Ngôi ba có thể chỉ biết điều một nhân vật thấy, nên điểm nhìn có giới hạn. (4) Người kể là vai trò trong tác phẩm, không phải tác giả; cần phân biệt để tránh suy diễn tiểu sử. (5) Nhân vật hiện qua hành động, lời nói, quan hệ với nhân vật khác, không chỉ qua lời nhận xét của người kể.

HS vận dụng kiến thức đã hệ thống để làm các bài tập ghép đôi, đúng–sai và sắp xếp quy trình; tự kiểm tra đáp án và chỉnh sửa lỗi sai.

HS làm Phiếu học tập số 2 (phần B) theo nhóm đôi. Bài tập gồm: (1) Ghép các yếu tố với vai trò/đặc điểm trong bản tóm giải. (2) Đọc bốn nhận định về cách sử dụng nguồn và đánh dấu Đ/S. (3) Sắp xếp quy trình thực hiện một nhiệm vụ viết theo quan hệ trước–sau. Sau khi làm xong, HS kiểm tra lại trên trang NeoEdu (bài tập tương tác) để đối chiếu.

Đáp án đúng: (1) Mục tiêu – phân biệt thể loại, nội dung và cách tổ chức trong phạm vi học kì; Căn cứ – các hồ sơ và mô hình đầy đủ được giữ ngay trước câu hỏi; Thực hiện – chọn một trọng tâm cụ thể, tổ chức và kiểm tra giới hạn. (2) a) Đ; b) S (Căn cứ được gắn với các hồ sơ và mô hình đầy đủ, không phải chọn trọng tâm); c) S (đây là bản tóm giải nguyên gốc phục vụ học tập, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ (cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ). (3) Thứ tự đúng: Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu → Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ → Tổ chức và thực hiện bản đầu theo mục đích → Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa. HS cần giải thích được: phải biết mục đích mới chọn được nguồn; có căn cứ mới triển khai được; đánh giá bản đã làm để chỉnh sửa.

HS vận dụng kiến thức hệ thống hoá để lập một kế hoạch ôn tập thực tế cho bản thân, xác định mục đích, căn cứ, cách tổ chức và cách tự kiểm tra; biết viết nhận xét có căn cứ và chỉnh sửa được nhận định của mình.

Mỗi HS chọn một thể loại đã học (thần thoại, sử thi, thơ trữ tình, nghị luận hoặc sân khấu dân gian) và viết một đoạn ngắn (khoảng 8–10 dòng) theo yêu cầu: (1) Nêu mục đích ôn tập; (2) Chọn hai trọng tâm có tên cụ thể (ví dụ thần thoại: thần linh giải thích thế giới khởi nguyên; sử thi: anh hùng đặt trong sự kiện gắn cộng đồng); (3) Ghi nguồn, ngữ liệu sẽ dùng và cách đối chiếu; (4) Nêu một bước tự kiểm tra và một điều cần sửa. GV lưu ý: không viết khẳng định tuyệt đối; tôn trọng quyền tác giả khi trích dẫn.

Đoạn kế hoạch ôn tập có đủ bốn phần (mục đích, hai trọng tâm, nguồn/ngữ liệu và cách dùng, bước kiểm tra). Sản phẩm mẫu dự kiến: “Mục đích: phân biệt thần thoại và sử thi. Trọng tâm 1: thần thoại dùng thần linh để giải thích nguồn gốc thế giới khởi nguyên. Trọng tâm 2: sử thi đặt anh hùng trong sự kiện gắn lí tưởng cộng đồng. Nguồn: hai văn bản đã học, đối chiếu lại chi tiết về thời gian và nhân vật. Kiểm tra: tự đặt câu hỏi “vai trò của nhân vật này đối với cộng đồng là gì?”; điều cần sửa: bớt khẳng định tuyệt đối về mọi truyện dân gian.”