Giáo án Tri thức ngữ văn – Văn học trung đại và yếu tố biểu cảm trong nghị luận

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về văn học trung đại và biểu cảm; xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV chiếu ba nhận định: (1) “Văn học trung đại chỉ gồm văn bản chữ Hán.” (2) “Mọi tác phẩm trung đại đều giống nhau vì cùng theo một khuôn mẫu.” (3) “Biểu cảm trong nghị luận chỉ là các từ cảm thán như ôi, than ôi.” HS giơ thẻ Đúng hoặc Sai và giải thích ngắn lí do theo cảm nhận ban đầu.

HS nhận ra ba nhận định trên đều chưa đúng. Kết luận ban đầu: văn học trung đại Việt Nam có cả bộ phận chữ Hán và chữ Nôm; quy phạm là khuôn mẫu chung nhưng tác giả vẫn có thể sáng tạo, Việt hoá, bộc lộ cá tính; biểu cảm có thể nằm trong chuỗi hình ảnh, nhịp và chuyển giọng. HS nêu được nhiệm vụ của bài: tìm hiểu ba khái niệm quy phạm, việt hoá, biểu cảm trong nghị luận và cách đọc có giới hạn.

Nêu được khái niệm quy phạm và việt hoá; giải thích được vì sao quy phạm không đồng nghĩa mọi tác phẩm giống nhau và vì sao chữ Hán vẫn thuộc văn học Việt Nam.

HS hoạt động nhóm 4 người, đọc phần “Văn học, xuất xứ và ngữ liệu đọc độc lập” trong sách và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhóm trả lời các câu hỏi: (1) Văn học trung đại Việt Nam từ khoảng thế kỉ X đến hết XIX gồm những bộ phận nào? (2) Quy phạm thể hiện ở những phương diện nào? (3) Tác giả có thể làm gì bên trong khuôn mẫu chung? (4) Vì sao không coi quy phạm đồng nghĩa mọi tác phẩm như nhau? (5) Vì sao chữ Hán đồng nghĩa không thuộc văn học Việt Nam là một nhận định sai?

Kết quả trên Phiếu học tập số 1 và khăn trải bàn gồm:

• Quy phạm: khuôn mẫu thể loại và thi pháp; thể hiện ở thể loại, thi liệu, cách tổ chức.
• Việt hoá: biến đổi yếu tố tiếp nhận theo tiếng nói, đời sống Việt.
• Văn học trung đại Việt Nam có bộ phận chữ Hán và chữ Nôm, gắn lịch sử đất nước.
• Quy phạm không đồng nghĩa mọi tác phẩm như nhau vì tác giả có thể sáng tạo, Việt hoá, bộc lộ cá tính trong khuôn mẫu chung.
• Chữ Hán không đồng nghĩa với việc không thuộc văn học Việt Nam.
• Bản tóm giải là tài liệu diễn giải, không phải nguyên văn hay bản dịch của tác phẩm.

Trình bày được các thể nghị luận cổ có mục đích và hoàn cảnh riêng; giải thích được biểu cảm trong nghị luận là cảm xúc hỗ trợ quan điểm và tác động; nêu được cách đọc có trách nhiệm và suy diễn cần tránh.

HS làm việc theo nhóm 3 người, đọc phần “Phân tích và đánh giá” và “Cách đọc, kết nối và giới hạn”, sau đó trả lời các câu hỏi trong Phiếu học tập số 1 (phần B): (1) Các thể cáo, hịch, chiếu, biểu, thư khác nhau ở điều gì? (2) Lí lẽ, chứng cứ kết hợp với cảm xúc, nhịp, hình ảnh để làm gì? (3) Biểu cảm có thể nằm ở đâu ngoài từ cảm thán? (4) Khi đọc Nguyễn Trãi cần chú ý những yếu tố nào? (5) Ví dụ tự viết về sân trường không rác: lí lẽ nào gắn với an toàn, hình ảnh nào tạo cảm xúc, và điều gì còn cần nguồn chuyên môn để khẳng định?

Kết quả trên Phiếu học tập số 1 (phần B) gồm:

• Các thể cáo, hịch, chiếu, biểu, thư có mục đích, tư thế và hoàn cảnh riêng, không dùng chung một cách viết.
• Lí lẽ, chứng cứ kết hợp cảm xúc, nhịp, hình ảnh để tạo sức chính luận.
• Biểu cảm có thể nằm trong chuỗi hình ảnh, nhịp và chuyển giọng.
• Khi đọc Nguyễn Trãi cần kết hợp bối cảnh, nhân nghĩa, ý thức độc lập, tiếng nói cá nhân và nghệ thuật ngôn từ.
• Ví dụ tự viết: lí lẽ “an toàn” nối việc giữ vệ sinh với lợi ích người sử dụng; hình ảnh “những người nhỏ nhất vui chơi” tạo cảm xúc; câu chưa đo mức giảm tai nạn hay bệnh nên muốn khẳng định mức nguy hại cần nguồn chuyên môn.
• Suy diễn cần tránh: thêm số liệu, tỉ lệ không có trong ngữ liệu hoặc coi ví dụ tự viết là văn của Nguyễn Trãi.

Củng cố khái niệm quy phạm, việt hoá, biểu cảm trong nghị luận; phân biệt lời tóm giải với nguyên văn và suy diễn ngoài căn cứ.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp đôi, gồm bốn bài tập: (1) Chọn phương án đúng: Mục nào là cách hiểu đúng trong phần tri thức này? A. Việt hoá: Cảm xúc hỗ trợ quan điểm và tác động; B. Biểu cảm trong nghị luận: Khuôn mẫu thể loại và thi pháp; C. Quy phạm: Khuôn mẫu thể loại và thi pháp; D. Quy phạm: Biến đổi yếu tố tiếp nhận theo tiếng nói, đời sống Việt. (2) Ghép các yếu tố với đặc điểm được trình bày trong bản tóm giải: Quy phạm; Việt hoá; Biểu cảm trong nghị luận. (3) Đúng hay sai: a) Quy phạm được gắn với khuôn mẫu thể loại và thi pháp; b) Việt hoá được gắn với cảm xúc hỗ trợ quan điểm và tác động; c) Các lời tóm giải là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách; d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ. (4) Chọn hai cặp đúng: A. Việt hoá – Cảm xúc hỗ trợ quan điểm và tác động; B. Biểu cảm trong nghị luận – Cảm xúc hỗ trợ quan điểm và tác động; C. Quy phạm – Biến đổi yếu tố tiếp nhận theo tiếng nói, đời sống Việt; D. Quy phạm – Khuôn mẫu thể loại và thi pháp.
Đáp án: (1) C. (2) Quy phạm – Khuôn mẫu thể loại và thi pháp; Việt hoá – Biến đổi yếu tố tiếp nhận theo tiếng nói, đời sống Việt; Biểu cảm trong nghị luận – Cảm xúc hỗ trợ quan điểm và tác động. (3) a Đúng; b Sai (việt hoá là biến đổi yếu tố tiếp nhận theo tiếng nói, đời sống Việt); c Sai (đây là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn); d Đúng. (4) B và D.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành đúng với đáp án: (1) C; (2) ba cặp ghép như đáp án; (3) a Đúng, b Sai, c Sai, d Đúng; (4) B và D. HS giải thích ngắn vì sao b và c sai, dựa vào nội dung khái niệm đã học.

Vận dụng tri thức để nêu hai chi tiết trong ví dụ tự viết, giải thích tác dụng và chỉ ra điều chưa đủ căn cứ; rèn kĩ năng viết đoạn nhận xét có lí lẽ và biểu cảm.

GV chiếu ví dụ tự viết: “Một sân trường không rác không chỉ sạch mắt; nó giữ nơi vui chơi an toàn cho những người nhỏ nhất.” HS viết đoạn 4–5 câu trả lời: (1) Nêu hai chi tiết (một lí lẽ và một hình ảnh hoặc yếu tố biểu cảm) và giải thích tác dụng. (2) Nêu một điều câu văn chưa đủ căn cứ để khẳng định và vì sao. Không thêm số liệu hay chi tiết ngoài ví dụ, không coi đây là văn của Nguyễn Trãi.

Đoạn nhận xét mẫu: “Câu văn có lí lẽ ‘an toàn’, nối việc giữ vệ sinh với lợi ích của người sử dụng sân trường. Hình ảnh ‘những người nhỏ nhất vui chơi’ tạo cảm xúc, khiến điều cần bảo vệ trở nên cụ thể hơn là một mệnh lệnh dọn sạch. Tuy nhiên câu chưa đo mức giảm tai nạn hay bệnh, nên không thể khẳng định mức tác động nếu chưa có nghiên cứu phù hợp.”