Giáo án Luyện tập và vận dụng – Đọc

Huy động hiểu biết đời sống về vật liệu phản ứng với kích thích, dẫn HS vào nhiệm vụ đọc và phân tích văn bản thông tin trong phạm vi ôn tập.

GV nêu câu hỏi: “Kính đổi độ tối khi ra nắng hoặc chiếc cốc đổi màu khi có nước nóng là hiện tượng gì? Nếu gặp vật liệu như vậy, em muốn biết điều gì?”. HS trả lời nhanh, sau đó GV nêu mục tiêu hai tiết học: đọc đúng mục đích, nhận ra cấu trúc, căn cứ và giới hạn của văn bản.

• Câu trả lời dự kiến: kính đổi độ tối khi có ánh sáng mạnh; cốc đổi màu khi nhiệt độ thay đổi; HS nêu được câu hỏi cần giải đáp: vật liệu đổi theo kích thích nào, dùng để làm gì, khi nào đã phổ biến.
• Kết quả: HS xác định được hai trọng tâm cần nắm là chuỗi kích thích – thay đổi – chức năng và cách phân biệt ứng dụng đã có với dự báo.

HS nhận biết được cấu trúc triển khai của văn bản (từ hình dung đời sống đến định nghĩa, nhóm chức năng, ví dụ) và giải thích được chuỗi kích thích – thay đổi tính chất – chức năng.

Nhóm 4 HS đọc bản tóm giải Vật liệu thông minh và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Liệt kê các kích thích được nêu trong văn bản; (2) Liệt kê sáu nhóm chức năng; (3) Chọn một ví dụ (kính đổi độ tối theo ánh sáng hoặc đồ vật biến sắc theo nhiệt) và vẽ sơ đồ chuỗi kích thích – thay đổi tính chất – chức năng; (4) Nêu đoạn văn triển khai từ hình dung đời sống đến định nghĩa.

• Các kích thích: ánh sáng, nhiệt độ, áp lực, độ ẩm.
• Sáu nhóm chức năng: đổi màu, cảm nhận, di chuyển, điều chỉnh nóng lạnh, tự khắc phục, đổi trạng thái.
• Sơ đồ mẫu: ánh sáng mạnh → kính đổi sang trạng thái tối hơn → giảm lượng ánh sáng đi qua, tạo chức năng che nắng.
• Cấu trúc: mở bằng hình dung đời sống (kính, đồ vật biến sắc), sau đó nêu định nghĩa, rồi trình bày nhóm chức năng và ví dụ.
• Lưu ý: từ “thông minh” là cách gọi chức năng đáp ứng, không có nghĩa vật liệu suy nghĩ như người.

HS phân biệt được ứng dụng đã quen với khả năng tương lai, hiểu rằng nêu viễn cảnh không đồng nghĩa mọi vật liệu đã phổ biến hoặc hoạt động không giới hạn; biết kiểm tra nguồn, thời điểm và điều kiện.

Cặp đôi đọc lại phần tác giả mở tới viễn cảnh ứng dụng rộng và phần về kiểm nguồn, thời điểm, điều kiện trong bản tóm giải. Hoàn thành Phiếu học tập số 2 (phần A): Lập bảng hai cột gồm “Ứng dụng đã quen trong văn bản” và “Viễn cảnh tương lai”; sau đó trả lời: “Vì sao không được coi mọi vật liệu trong văn bản đều đã phổ biến?”.

• Ứng dụng đã quen được nêu: kính đổi độ tối theo ánh sáng; đồ vật biến sắc theo nhiệt.
• Viễn cảnh tương lai: các ứng dụng rộng hơn được tác giả nêu như triển vọng, không khẳng định đã phổ biến.
• Kết luận: nêu khả năng tương lai không đồng nghĩa mọi vật liệu đã phổ biến hoặc hoạt động không giới hạn; khi nối với bài học thông tin, phải kiểm nguồn, thời điểm và điều kiện.
• Không yêu cầu HS tự thử hoá chất, nung vật liệu hay chế thiết bị để kiểm chứng.

HS nhận biết được cách mỗi văn bản dùng việc cụ thể để nâng đỡ nhận xét, và biết so sánh giữ đúng loại căn cứ riêng của từng văn bản.

Nhóm đọc Phiếu học tập số 2 (phần B) và hai căn cứ: (1) Vật liệu thông minh nối kích thích với thay đổi tính chất; (2) 80 năm nhìn lại kể việc dùng lời nói, cây bút cùng sự giúp đỡ của bạn bè, người bạn đời để làm rõ trách nhiệm và lòng biết ơn. Nhiệm vụ: lập bảng so sánh điểm chung và khác biệt; giải thích vì sao không thể lấy hồi tưởng cá nhân làm kiểm chứng cơ chế vật liệu.

• Điểm chung: đều dùng việc cụ thể để nâng đỡ nhận xét.
• Khác biệt: văn bản Vật liệu thông minh chủ yếu giải thích đối tượng khoa học; tự truyện 80 năm nhìn lại hồi nhìn đời mình để bày tỏ giá trị (trách nhiệm, lòng biết ơn).
• Giới hạn: không lấy hồi tưởng cá nhân làm kiểm chứng cơ chế vật liệu; không yêu cầu ai cũng phải đóng góp bằng cùng nghề.
• Kết luận: so sánh phải giữ đúng loại căn cứ riêng của từng văn bản.

HS củng cố kiến thức về mục đích, căn cứ, giới hạn và quy trình thực hiện một nhiệm vụ đọc – viết trong phạm vi ôn tập.

HS làm nhanh ba bài tập sau (dùng học liệu NeoEdu nếu có):
Bài 1. Cách thực hiện nào phù hợp mục đích của hoạt động này? A. Lấy lời bài mẫu làm trải nghiệm đã xảy ra của bản thân. B. Đọc mục đích, cấu trúc, căn cứ và giới hạn trong phạm vi học kì. C. Chỉ liệt kê thuật ngữ, không cần căn cứ cụ thể. D. Dùng số liệu tự tạo nhưng viết là kết quả khảo sát thật.
Bài 2. Ghép: Mục tiêu – đọc mục đích, cấu trúc, căn cứ và giới hạn trong phạm vi học kì; Căn cứ – các hồ sơ và mô hình đầy đủ được giữ ngay trước câu hỏi; Thực hiện – chọn một trọng tâm cụ thể, tổ chức và kiểm tra giới hạn.
Bài 3. Nhận định đúng/sai: a) Trong hồ sơ này, Mục tiêu được gắn với đọc mục đích, cấu trúc, căn cứ và giới hạn trong phạm vi học kì. b) Trong hồ sơ này, Căn cứ được gắn với chọn một trọng tâm cụ thể, tổ chức và kiểm tra giới hạn. c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
Bài 4. Sắp xếp quy trình theo thứ tự trước – sau: (1) Tổ chức và thực hiện bản đầu theo mục đích; (2) Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu; (3) Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa; (4) Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ có thể sử dụng.

• Bài 1: B. Đọc mục đích, cấu trúc, căn cứ và giới hạn trong phạm vi học kì. Lí do: đúng mục tiêu ôn tập; A, C, D đều vi phạm yêu cầu căn cứ và trung thực.
• Bài 2: Mục tiêu → đọc mục đích, cấu trúc, căn cứ và giới hạn trong phạm vi học kì; Căn cứ → các hồ sơ và mô hình đầy đủ được giữ ngay trước câu hỏi; Thực hiện → chọn một trọng tâm cụ thể, tổ chức và kiểm tra giới hạn.
• Bài 3: a) Đ; b) S (Căn cứ gắn với các hồ sơ và mô hình được giữ ngay trước câu hỏi, không gắn với chọn trọng tâm); c) S (đây là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn hoặc bản dịch); d) Đ.
• Bài 4: (2) → (4) → (1) → (3). Lưu ý: không lấy trật tự này làm khuôn cứng cho mọi vòng viết lại.

HS vận dụng kiến thức về căn cứ, giới hạn và cách so sánh để viết một đoạn văn ngắn, đồng thời rèn kĩ năng phản hồi cho bạn.

Cá nhân viết một đoạn văn khoảng 8–10 câu theo đề: “Chọn một điểm chung và một khác biệt giữa văn bản Vật liệu thông minh và 80 năm nhìn lại; nêu căn cứ cụ thể và một nhận định có giới hạn về vật liệu thông minh trong đời sống.” Sau đó, cặp đôi đổi bài, đưa một điểm đạt, một điều cần kiểm tra và một cách chỉnh sửa. Bài tập có thể hoàn thiện ở nhà.

• Đoạn văn có: một điểm chung (đều dùng việc cụ thể để nâng đỡ nhận xét); một khác biệt (khoa học giải thích đối tượng, tự truyện hồi nhìn để bày tỏ giá trị); một nhận định có giới hạn (ví dụ: “Vật liệu thông minh được nêu với viễn cảnh ứng dụng rộng, nhưng văn bản không khẳng định mọi vật liệu đã phổ biến”).
• Phản hồi có ba phần: điểm đạt (có chi tiết trong bài); điều cần kiểm tra (gắn đúng yêu cầu); cách chỉnh hoặc thử lại (cụ thể, giữ phạm vi nguồn).