Giáo án Hệ thống hoá kiến thức

Xác định được nhiệm vụ của tiết ôn tập: hệ thống hoá kiến thức Bài 6–9 theo ba trọng tâm là thể loại, nội dung và cách tổ chức; nhớ lại nhanh những nội dung đã học.

GV chiếu bốn từ khoá: “Bài 6: Văn học trung đại”, “Bài 7: Ngôi kể và điểm nhìn”, “Bài 8: Văn bản thông tin”, “Bài 9: Sơ đồ và bài luận cá nhân”. HS làm việc cá nhân trong 3 phút, viết mỗi từ khoá một ý nhớ nhất. Sau đó GV hỏi: “Khi ôn tập, em cần phân biệt những gì ở mỗi bài? Hãy đọc đề để xác định việc cần làm: nhớ tên, tìm một từ, hay tạo lập văn bản?”

Mỗi HS có bốn ý ghi nhanh, ví dụ: Bài 6 – bối cảnh trung đại, chữ Hán và chữ Nôm; Bài 7 – ngôi kể khác điểm nhìn; Bài 8 – nguồn và phạm vi thông tin; Bài 9 – sơ đồ đúng quan hệ và trải nghiệm thật. HS nêu được mục tiêu tiết học: phân biệt thể loại, nội dung và cách tổ chức trong phạm vi học kì.

Hệ thống hoá được đặc điểm tri thức của Bài 6 (văn học trung đại, chính luận) và Bài 7 (ngôi kể, điểm nhìn); phân biệt được hai khái niệm dễ nhầm lẫn là ngôi kể và điểm nhìn.

Lớp chia 4 nhóm, làm việc theo kĩ thuật khăn trải bàn trên giấy A3. Nhóm 1 và 2 hoàn thành phần Bài 6 theo Phiếu học tập số 1, nhóm 3 và 4 hoàn thành phần Bài 7. Mỗi nhóm trả lời các câu hỏi: (1) Bối cảnh và đặc điểm nào của văn học trung đại cần nhớ khi đọc? (2) Tính quy phạm và sáng tạo cá nhân được thể hiện thế nào? (3) Với Bài 6, vì sao không nên ép mọi tác phẩm chính luận cùng một giọng? (4) Với Bài 7, ngôi kể khác điểm nhìn ở điểm nào? (5) Cùng ngôi ba, điểm nhìn có thể theo sát một nhân vật hoặc bình luận rộng như thế nào? Mỗi HS ghi vào ô của mình trên khăn trải bàn, sau đó nhóm thống nhất ô ở giữa.

Sơ đồ nhóm trên giấy A3 gồm hai phần. Phần Bài 6: bối cảnh văn học trung đại Việt Nam từ khoảng thế kỉ X đến hết XIX, có bộ phận chữ Hán và chữ Nôm; tính quy phạm thể hiện ở thể loại, thi liệu, cách tổ chức; tác giả có thể sáng tạo, Việt hoá, bộc lộ cá tính; văn chính luận (cáo, hịch, chiếu, biểu, thư) kết hợp lí lẽ, chứng cứ với cảm xúc, nhịp và hình ảnh; khi đọc Nguyễn Trãi cần chú ý bối cảnh, nhân nghĩa, ý thức độc lập và nghệ thuật ngôn từ. Phần Bài 7: ngôi thứ nhất là người tự xưng tham gia, chứng kiến hoặc thuật lại; ngôi ba kể người khác; ngôi kể là vị thế xưng kể, điểm nhìn là vị trí nhận biết, cảm và đánh giá; ngôi tôi thường có giới hạn về người khác, còn ngôi ba có thể theo rất gần một nhân vật hoặc bình luận rộng.

Hệ thống hoá được yêu cầu về nguồn, phạm vi và quan hệ chi tiết với thông tin chính của văn bản thông tin (Bài 8); nêu được nguyên tắc sơ đồ đúng quan hệ và bài luận cá nhân dựa trên trải nghiệm thật (Bài 9); nhận ra điểm nối chung là kết luận phải có căn cứ phù hợp loại văn bản.

Lớp làm việc theo nhóm hai người (cặp đôi), hoàn thành phần còn lại của Phiếu học tập số 1. Các câu hỏi: (1) Một văn bản thông tin đáng tin cần có những căn cứ nào? (2) Hình ảnh, biểu đồ và ẩn dụ có thể làm gì trong văn bản thông tin, và vì sao chúng không thay được việc kiểm chứng? (3) Sơ đồ hệ thống hoá cần đúng quan hệ như thế nào? (4) Bài luận cá nhân nên chọn loại trải nghiệm nào để suy ngẫm và nói đóng góp? (5) Điểm nối giữa bốn bài là gì?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành phần Bài 8 và Bài 9. Bài 8: văn bản thông tin cần nguồn rõ ràng, phạm vi phù hợp và chi tiết phải có quan hệ với thông tin chính; hình và ẩn dụ hỗ trợ cách hiểu nhưng không thay thế kiểm chứng. Bài 9: sơ đồ phải thể hiện đúng quan hệ giữa các khái niệm (không chỉ liệt kê); bài luận cá nhân chọn trải nghiệm thật để suy ngẫm và nói đóng góp, không dùng bản mẫu như trải nghiệm của mình. Điểm nối chung: kết luận phải có căn cứ phù hợp với loại văn bản.

Vận dụng được cách phân biệt mục tiêu, căn cứ và cách thực hiện; đánh giá đúng sai các nhận định về văn bản và cách sử dụng nguồn; sắp xếp đúng quy trình thực hiện một nhiệm vụ viết và chỉnh sửa.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm ba bài tập. Bài 1: ghép các yếu tố (Mục tiêu, Căn cứ, Thực hiện) với đặc điểm tương ứng trong bản tóm giải. Bài 2: đọc bốn nhận định a) đến d) và đánh dấu Đ hoặc S, sửa ý sai. Bài 3: sắp xếp bốn bước của quy trình thực hiện theo quan hệ điều kiện trước – sau. Sau khi làm xong, HS kiểm tra nhanh trên trang bài tập tương tác của NeoEdu để đối chiếu.

Đáp án mong đợi trong Phiếu học tập số 2: (1) Mục tiêu – phân biệt thể loại, nội dung và cách tổ chức trong phạm vi học kì; Căn cứ – các hồ sơ và mô hình đầy đủ được giữ ngay trước câu hỏi; Thực hiện – chọn một trọng tâm cụ thể, tổ chức và kiểm tra giới hạn. (2) a) Đ; b) S, sửa thành “Căn cứ được gắn với các hồ sơ và mô hình đầy đủ được giữ ngay trước câu hỏi”; c) S, vì các lời tóm giải là bản tóm giải phục vụ học tập, không phải nguyên văn tác phẩm hay bản dịch; d) Đ. (3) Thứ tự đúng: 1. Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu; 2. Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ có thể sử dụng; 3. Tổ chức và thực hiện bản đầu theo mục đích; 4. Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa. HS nêu được lí do: cần biết mục đích mới chọn nguồn; có căn cứ mới triển khai; đánh giá bản đã làm để sửa.

Vận dụng kiến thức về văn bản thông tin (Bài 8) và cách đánh giá có căn cứ để viết một đoạn phản hồi ngắn cho một bài viết hoặc tin tức thực tế mà HS đã đọc.

HS chọn một bài viết hoặc tin tức đã đọc trên báo chí hoặc mạng xã hội (không sao chép nguyên văn). Viết đoạn phản hồi khoảng 8 đến 10 câu gồm ba phần được ghi nhãn: (1) Một điểm đạt, có chi tiết cụ thể trong bài viết; (2) Một điều cần kiểm tra, gắn với nguồn, phạm vi hoặc quan hệ giữa chi tiết và thông tin chính; (3) Một cách chỉnh sửa hoặc cách kiểm tra cụ thể, khả thi. Đoạn phản hồi phải nêu rõ nguồn hoặc tên bài viết để tôn trọng quyền tác giả. Có thể hoàn thành tại lớp trong 15 phút hoặc giao về nhà.

Đoạn phản hồi ba phần, mỗi phần có một câu hoặc hai câu, có tên bài viết và nguồn; không bịa lỗi và không đánh giá bằng độ dài. Ví dụ dự kiến: “Điểm đạt: bài viết có số liệu cụ thể và ghi rõ thời gian khảo sát. Điều cần kiểm tra: nguồn số liệu chưa được nêu, nên xác minh trước khi tin. Cách chỉnh: bổ sung nguồn trích dẫn và ghi rõ phạm vi áp dụng của số liệu.”