Giáo án Ôn tập học kì II – Đọc Vật liệu thông minh

HS huy động hiểu biết đời sống về những đồ vật thay đổi khi môi trường thay đổi, từ đó xác định nhiệm vụ tìm hiểu tính chất đáp ứng kích thích.

GV nêu câu hỏi: “Em đã thấy đồ vật nào thay đổi khi có ánh nắng, nóng lạnh hoặc độ ẩm thay đổi chưa? Ví dụ kính mắt đổi độ tối, cốc đổi màu khi có nước nóng, ... Những thay đổi ấy có giống nhau về bản chất không?” HS liệt kê ví dụ trong vở, sau đó GV dẫn vào bài: văn bản sẽ giúp các em gọi tên hiện tượng này là tính chất đáp ứng kích thích và hiểu sáu hướng chức năng của nó.

Danh sách 3–5 ví dụ đời sống HS nêu ra (kính đổi độ tối theo ánh sáng, cốc hoặc đồ vật biến sắc theo nhiệt, ...) và câu trả lời về điểm chung: đều có kích thích từ bên ngoài làm vật liệu đổi tính chất. Nhiệm vụ học tập được ghi lên bảng: “Vật liệu đáp ứng kích thích là gì? Có những chức năng nào? Giới hạn của cách nói về chúng ở đâu?”

HS nhận biết khái niệm tính chất đáp ứng kích thích và giải thích được cách văn bản đi từ hình dung đời sống đến định nghĩa, nhóm chức năng và ví dụ.

HS làm việc cặp đôi, đọc phần Khái niệm và đoạn đầu của văn bản, trả lời Phiếu học tập số 1, phần A: (1) Văn bản nêu những kích thích nào làm vật liệu thay đổi? (2) Tính chất đáp ứng kích thích được hiểu là gì? (3) Văn bản mở đầu bằng hình dung đời sống nào, rồi chuyển sang định nghĩa và ví dụ như thế nào? Vì sao cách triển khai này giúp người đọc từ hứng thú tới hiểu khái niệm?

Kết quả trên Phiếu học tập số 1 (phần A): (1) Ánh sáng, nhiệt độ, áp lực, độ ẩm. (2) Vật liệu có tính chất thay đổi khi chịu kích thích, tức là đáp lại môi trường bằng sự thay đổi tính chất. (3) Mở bằng hình dung đời sống (kính đổi độ tối, đồ vật biến sắc), sau đó đưa định nghĩa, rồi nhóm chức năng và ví dụ. Lí do: hình ảnh quen thuộc tạo hứng thú, định nghĩa giúp hiểu khái niệm, ví dụ giúp kiểm chứng khái niệm.

HS kể được sáu hướng chức năng của vật liệu thông minh và lập được sơ đồ kích thích → tính chất đổi → chức năng sử dụng.

Nhóm 4–6 HS, kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm nhận Phiếu học tập số 2. Nhóm đọc phần Nhóm chức năng, liệt kê sáu hướng chức năng (đổi màu, cảm nhận, di chuyển, điều chỉnh nóng lạnh, tự khắc phục, đổi trạng thái). Với kính đổi độ tối theo ánh sáng, nhóm hoàn thiện sơ đồ: kích thích → tính chất đổi → chức năng sử dụng. Sau đó nhóm nêu một ví dụ tương tự cho một hướng chức năng khác (có căn cứ trong văn bản).

Sáu hướng chức năng: đổi màu, cảm nhận, di chuyển, điều chỉnh nóng lạnh, tự khắc phục, đổi trạng thái. Sơ đồ mẫu: Ánh sáng → kính thay đổi độ tối → chống chói, điều chỉnh độ sáng khi ra nắng. Ví dụ đồ vật biến sắc theo nhiệt: Nhiệt độ → đổi màu → cho biết nhiệt độ đồ vật. Ghi chú: ví dụ ánh sáng làm kính đổi độ tối dùng để giải thích quan hệ, không kết luận mọi kính đều cùng cơ chế.

HS phân biệt được ứng dụng đã quen với dự báo tương lai, nhận ra giới hạn khái quát và nêu được cách đọc có trách nhiệm đối với nguồn thông tin khoa học.

HS làm việc cặp đôi, đọc mục Phân tích và đánh giá và mục Cách đọc, kết nối và giới hạn, trả lời Phiếu học tập số 2, phần B: (1) Đâu là ứng dụng đã quen, đâu là viễn cảnh tương lai trong văn bản? (2) Vì sao việc nêu khả năng tương lai không đồng nghĩa mọi vật liệu đã phổ biến? (3) Nêu một kiểu suy diễn cần tránh và giải thích vì sao. (4) Khi đọc thông tin khoa học, cần kiểm nguồn, thời điểm và điều kiện nào?

(1) Kính đổi độ tối và đồ vật biến sắc theo nhiệt là ứng dụng đã quen; các viễn cảnh ứng dụng rộng là dự báo. (2) Tác giả mở tới viễn cảnh tương lai, nhưng điều đó không có nghĩa mọi vật liệu đã phổ biến hoặc hoạt động không giới hạn. (3) Suy diễn cần tránh: cho rằng mọi kính đổi màu đều bảo vệ mắt trong mọi điều kiện, hoặc cho rằng vật liệu “suy nghĩ” như người. Lí do: văn bản chỉ nói về chức năng đáp ứng, không có căn cứ cho điều đó. (4) Kiểm nguồn chuyên môn, thời điểm công bố và điều kiện áp dụng; không tự thí nghiệm để chứng minh.

HS vận dụng kiến thức để trả lời các câu hỏi trắc nghiệm, ghép cặp và đúng – sai về khái niệm, nhóm chức năng và giới hạn của văn bản.

HS làm bài cá nhân trong 7 phút, sau đó đối chiếu theo cặp. Đề gồm: (1) Cặp yếu tố – nội dung nào khớp đúng vai trò đã phân biệt trong hồ sơ? A. Khái niệm – Tính chất đáp ứng kích thích; B. Khái niệm – Dự báo không phải kết quả đã phổ biến; C. Bản tóm giải chính là nguyên văn tác phẩm; D. Một trường hợp đủ chứng minh mọi trường hợp. (2) Ghép: Khái niệm; Nhóm chức năng; Giới hạn với: Tính chất đáp ứng kích thích; Sáu hướng chức năng được giới thiệu; Dự báo không phải kết quả đã phổ biến. (3) Đúng/sai: a) Khái niệm được gắn với tính chất đáp ứng kích thích; b) Nhóm chức năng được gắn với dự báo không phải kết quả đã phổ biến; c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách; d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ. (4) Chọn hai cặp đúng: A. Khái niệm – Sáu hướng chức năng được giới thiệu; B. Khái niệm – Tính chất đáp ứng kích thích; C. Nhóm chức năng – Dự báo không phải kết quả đã phổ biến; D. Giới hạn – Dự báo không phải kết quả đã phổ biến. GV hướng dẫn HS làm tương tác trên trang NeoEdu nếu có thời gian.

Đáp án: (1) A. (2) Khái niệm → Tính chất đáp ứng kích thích; Nhóm chức năng → Sáu hướng chức năng được giới thiệu; Giới hạn → Dự báo không phải kết quả đã phổ biến. (3) a) Đúng; b) Sai (nhóm chức năng gắn với sáu hướng chức năng); c) Sai (đây là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đúng. (4) B, D. HS ghi kết quả và chữa lỗi sai vào vở.

HS xác định được hai căn cứ cụ thể trong văn bản, giải thích tác dụng đối với luận điểm và nêu được cách đọc có trách nhiệm.

HS làm việc cá nhân rồi chia sẻ theo cặp với đề: (1) Phân tích mục đích và cách triển khai của văn bản, dùng hai thông tin trong hồ sơ và nêu một giới hạn của cách khái quát. (2) Chỉ ra hai chi tiết hoặc quan hệ cụ thể trong mục Phân tích và đánh giá và giải thích tác dụng. (3) Từ mục Cách đọc, kết nối và giới hạn, nêu cách đọc có trách nhiệm và một kiểu suy diễn cần tránh; giải thích vì sao.

Gợi ý trả lời: (1) Mục đích: giới thiệu vật liệu thay đổi khi có kích thích và các viễn cảnh ứng dụng; triển khai từ hình dung đời sống, định nghĩa, nhóm chức năng đến ví dụ. Hai thông tin: kính đổi độ tối theo ánh sáng và đồ vật biến sắc theo nhiệt. Giới hạn: nêu khả năng tương lai không đồng nghĩa đã phổ biến. (2) Hai căn cứ: phân biệt ứng dụng đã quen với dự báo; từ thông minh chỉ là cách gọi chức năng đáp ứng. Tác dụng: tránh hiểu nhầm vật liệu có tư duy. (3) Cách đọc: kiểm nguồn, thời điểm, điều kiện; đọc nguồn an toàn. Suy diễn cần tránh: kết luận mọi kính đổi màu đều bảo vệ mắt trong mọi điều kiện, vì ví dụ chỉ dùng để giải thích quan hệ.

HS viết được bản tóm giải ngắn về văn bản bằng lời của mình, chỉ dùng thông tin trong hồ sơ, phân biệt rõ lời tóm giải với nguyên văn; liên hệ cách đọc nguồn an toàn trong đời sống.

HS viết đoạn tóm giải khoảng 120 đến 150 chữ về Ôn tập học kì II – Đọc Vật liệu thông minh, nêu rõ đây là bản tóm giải, không phải nguyên văn hay bản dịch. Đoạn cần có: đối tượng văn bản, tính chất đáp ứng kích thích, sáu hướng chức năng, và giới hạn dự báo không phải kết quả đã phổ biến. Phần cuối, HS nêu một câu hỏi nghiên cứu tiếp (ứng dụng nào đã kiểm chứng, nguồn chuyên môn nào cho biết giới hạn) và cách tìm nguồn an toàn. Bài này có thể hoàn thành về nhà nếu chưa kịp trên lớp.

Bản tóm giải mẫu: “Ôn tập học kì II – Đọc Vật liệu thông minh là văn bản thông tin của Anna Ploszajski, do Nguyễn Kim Phụng dịch bản tham khảo trong SGK. Văn bản giới thiệu tính chất đáp ứng kích thích của vật liệu khi chịu ánh sáng, nhiệt độ, áp lực hoặc độ ẩm, với sáu hướng chức năng: đổi màu, cảm nhận, di chuyển, điều chỉnh nóng lạnh, tự khắc phục và đổi trạng thái. Văn bản nêu viễn cảnh ứng dụng rộng nhưng lưu ý dự báo không phải kết quả đã phổ biến. Đây là lời tóm giải của tôi, không phải nguyên văn tác phẩm.” Câu hỏi nghiên cứu tiếp mẫu: “Ứng dụng kính đổi độ tối đã được kiểm chứng ở những điều kiện nào, và nguồn chuyên môn nào nêu giới hạn?”