Giáo án Ôn tập học kì II – Đọc 80 năm nhìn lại...

Kết nối kinh nghiệm cá nhân với văn bản nhìn lại; xác định vấn đề cần giải quyết: nhận diện ba yếu tố tự sự, biểu cảm, suy ngẫm và cách chúng phối hợp trong một bản tóm giải.

GV ghi tiêu đề bài “Ôn tập học kì II – Đọc 80 năm nhìn lại...” (Nguyễn Khắc Viện) lên bảng và đặt hai câu hỏi:

• Khi nhìn lại một chặng học tập, em thường kể điều gì trước: việc đã làm, người đã giúp, hay điều em rút ra?
• Vì sao kể việc đã làm mà không bày tỏ lòng biết ơn thì bài viết nhìn lại chưa đầy đủ?

HS nêu được ít nhất hai ý: (1) nhìn lại thường bắt đầu bằng việc đã làm và các quan hệ đi cùng; (2) lòng biết ơn và cảm xúc giúp bài viết gắn với con người, tránh thành liệt kê khô khan. Từ đó HS xác định nhiệm vụ: tìm hiểu vai trò của ba yếu tố tự sự, biểu cảm, suy ngẫm trong bản tóm giải.

HS hệ thống hoá khái niệm và vai trò của ba yếu tố tự sự, biểu cảm, suy ngẫm; phân biệt đúng đối tượng của từng yếu tố trong bản tóm giải.

Nhóm bốn HS đọc mục Khái niệm và mục Ghi nhớ trong sách, sau đó điền vào khăn trải bàn ba ô tương ứng, trả lời ba câu hỏi:

• Yếu tố tự sự cung cấp điều gì cho bài nhìn lại? (Gợi ý: chặng đường, việc đã làm, quan hệ.)
• Yếu tố biểu cảm bộc lộ điều gì? (Gợi ý: ý thức mang ơn, gắn bó, niềm nhìn lại.)
• Yếu tố suy ngẫm đưa đến điều gì? (Gợi ý: giá trị rút ra khi nhìn lại.)
  Nhóm thống nhất một ví dụ minh hoạ cho mỗi ô, lấy từ ngữ liệu trong mục Phân tích và đánh giá.

Khăn trải bàn ba ô, nội dung đúng:

• Tự sự – Các việc và quan hệ trong hành trình: yếu tố cung cấp chặng đường và việc đã làm, kể cả các quan hệ như sự giúp đỡ của bạn bè và người bạn đời.
• Biểu cảm – Lòng biết ơn và trách nhiệm: thể hiện ý thức mang ơn, gắn bó và niềm nhìn lại.
• Suy ngẫm – Giá trị rút ra khi nhìn lại: giúp quan điểm trách nhiệm có căn cứ đời sống, không chỉ là lời khuyên.
  Kết luận kèm theo: cần phân biệt đối tượng của từng yếu tố, không chỉ ghép theo một từ trùng.

HS phân tích mục đích và cách triển khai của văn bản; nhận ra giới hạn của cách khái quát và cách đọc có trách nhiệm, không suy diễn từ ngữ liệu.

Cặp đôi đọc các mục Phân tích và đánh giá và Cách đọc, kết nối và giới hạn, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1. Các câu hỏi trọng tâm: mục đích của bản tóm giải là gì; cách triển khai kết hợp những yếu tố nào; hai thông tin nào trong hồ sơ được dùng làm căn cứ; một giới hạn cần nêu khi khái quát là gì; vì sao không nên suy diễn từ trải nghiệm riêng thành yêu cầu với mọi người.

Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành, nội dung đúng:

• Mục đích: nhìn lại ý thức trách nhiệm của một người được học hành trước đất nước, nhân dân và những người đã hi sinh; đây là bản tóm giải phục vụ học tập, không phải nguyên văn hay bản dịch.
• Cách triển khai: yếu tố tự sự cung cấp chặng đường và việc đã làm; biểu cảm hiện ở ý thức mang ơn và niềm nhìn lại; suy ngẫm rút ra giá trị trách nhiệm có căn cứ đời sống.
• Hai thông tin làm căn cứ: người kể được giúp đỡ bởi bạn bè nhiều nơi và người bạn đời; hành trình không chỉ do một cá nhân tự tạo.
• Giới hạn của cách khái quát: không chuyển trải nghiệm riêng thành yêu cầu rằng mọi người phải chọn cùng một nghề hay cùng hình thức dấn thân; cần tách sự kiện hồi tưởng với thông tin lịch sử muốn kiểm thêm.
• So sánh với văn bản vật liệu: một bên giải thích đối tượng khoa học, một bên tự nhìn lại và bày tỏ giá trị.

Củng cố khái niệm ba yếu tố và cách đọc có căn cứ thông qua bốn bài tập đã chuẩn bị; HS tự kiểm tra và giải thích được đáp án.

GV chiếu bốn bài tập sau và cho HS làm cá nhân, sau đó đối chiếu theo cặp; GV dùng bài tập tương tác NeoEdu để HS kiểm tra nhanh.
Bài 1. Cặp yếu tố – nội dung nào khớp đúng vai trò đã phân biệt trong hồ sơ? A. Tự sự – Giá trị rút ra khi nhìn lại; B. Bản tóm giải chính là nguyên văn tác phẩm; C. Một trường hợp đủ chứng minh mọi trường hợp; D. Tự sự – Các việc và quan hệ trong hành trình.
Bài 2. Ghép các yếu tố với vai trò được trình bày trong bản tóm giải: Tự sự, Biểu cảm, Suy ngẫm với các nội dung tương ứng.
Bài 3. Đọc bốn nhận định sau và ghi Đúng (Đ) hoặc Sai (S): a) Trong hồ sơ này, Tự sự được gắn với các việc và quan hệ trong hành trình. b) Trong hồ sơ này, Biểu cảm được gắn với giá trị rút ra khi nhìn lại. c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
Bài 4. Chọn hai cặp đúng: A. Tự sự – Các việc và quan hệ trong hành trình; B. Biểu cảm – Giá trị rút ra khi nhìn lại; C. Suy ngẫm – Giá trị rút ra khi nhìn lại; D. Tự sự – Lòng biết ơn và trách nhiệm.

Đáp án và đáp án kèm lí giải:

• Bài 1: D. Tự sự – Các việc và quan hệ trong hành trình. Yếu tố tự sự cung cấp chặng đường và việc đã làm; các phương án còn lại sai vì ghép sai đối tượng hoặc phát biểu sai bản chất của bản tóm giải.
• Bài 2: Tự sự – Các việc và quan hệ trong hành trình; Biểu cảm – Lòng biết ơn và trách nhiệm; Suy ngẫm – Giá trị rút ra khi nhìn lại. Cần phân biệt đối tượng, không chỉ ghép theo một từ trùng.
• Bài 3: a) Đ; b) S (Biểu cảm gắn với lòng biết ơn và trách nhiệm, không gắn với giá trị rút ra); c) S (đây là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ. Cách chấm nhóm 4 ý: 4 ý đúng được 1 điểm; 3 ý đúng 0,5 điểm; 2 ý đúng 0,25 điểm; 1 ý đúng 0,1 điểm; không ý nào đúng 0 điểm. Đáp án bài này là Đ, S, S, Đ.
• Bài 4: A và C. A. Tự sự – Các việc và quan hệ trong hành trình (đúng); C. Suy ngẫm – Giá trị rút ra khi nhìn lại (đúng); B và D sai vì ghép sai đối tượng với đặc điểm. Đối chiếu theo nội dung các cặp, không dựa vào số thứ tự phương án.

Vận dụng cách đọc và viết của bản tóm giải vào bài nhìn lại cá nhân: chọn việc cụ thể, nói điều nó thay đổi trong nhận thức, thừa nhận người hỗ trợ, giữ trung thực và không tự dựng chiến công.

GV giao đề: Viết một đoạn văn ngắn nhìn lại một việc cụ thể em đã làm trong học tập, nói điều việc đó thay đổi trong nhận thức của em, thừa nhận những người đã hỗ trợ và nêu một điều em còn chưa làm được cùng kế hoạch vừa sức. HS viết nháp trong lớp theo Phiếu học tập số 2, sau đó đổi chéo đọc và góp ý. Phần còn lại hoàn thiện ở nhà.

Đoạn văn nháp đạt các tiêu chí trong Phiếu học tập số 2:

• Chọn được một việc cụ thể, có thời điểm và hành động rõ ràng.
• Nói được điều việc đó thay đổi trong nhận thức của bản thân.
• Thừa nhận ít nhất một người đã hỗ trợ, nêu đúng vai trò của người đó.
• Nêu được một điều còn chưa làm được và một kế hoạch vừa sức.
• Không tự dựng chiến công, không khẳng định trải nghiệm riêng là chuẩn mực bắt buộc cho người khác.