Giáo án Luyện tập và vận dụng – Viết

HS xác định được mục đích và các yêu cầu của đề ôn tập: chọn một phương án, triển khai thành bản hoàn chỉnh, nêu rõ lựa chọn và căn cứ.

GV chiếu đề: “Chọn một hoạt động trong hồ sơ và thực hiện đầy đủ theo đúng mục đích; nêu rõ lựa chọn và dùng ngữ liệu được giữ ở đây.” HS đọc thầm, gạch chân các động từ chỉ thao tác và trả lời câu hỏi: Đề yêu cầu em làm những việc gì? Vì sao không được chỉ liệt kê thuật ngữ hay nêu ý chung chung?

HS nêu được ba việc đề yêu cầu: (1) chọn đúng một phương án thực hành trong hồ sơ; (2) triển khai thành bản viết hoàn chỉnh, không dừng ở dàn ý; (3) nêu rõ lựa chọn và dùng đúng ngữ liệu được giữ trong hồ sơ. Ghi nhận được rằng bài thiếu căn cứ hoặc liệt kê thuật ngữ sẽ không đạt yêu cầu.

HS phân biệt được mục đích, căn cứ và cách kiểm tra của bốn kiểu viết trong hồ sơ, từ đó biết mỗi kiểu cần loại ngữ liệu và điều khoản nào.

Kỹ thuật khăn trải bàn. Lớp chia 4 nhóm, mỗi nhóm nhận một kiểu viết: (1) nghị luận về Nguyễn Trãi; (2) bài viết cá nhân; (3) phân tích truyện; (4) nội quy hoặc hướng dẫn. Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 trên khăn trải bàn gồm: mục đích của kiểu viết; căn cứ bắt buộc; cách tổ chức bài; cách kiểm tra bài đã đạt yêu cầu. Nhóm nào xong trước đọc lại và kiểm tra chéo với nhóm khác.

Khăn trải bàn của mỗi nhóm có bốn ô nội dung. Kết quả đúng: (1) Nghị luận Nguyễn Trãi: mục đích là làm rõ đóng góp của Nguyễn Trãi qua nhiều tác phẩm; căn cứ là ba tác phẩm ở các thể loại khác nhau; kiểm tra bằng việc mỗi trọng tâm có tác phẩm và lập luận cụ thể. (2) Bài viết cá nhân: mục đích là chia sẻ suy ngẫm; căn cứ là trải nghiệm thật; kiểm tra bằng việc suy ngẫm xuất phát từ chi tiết có thật, không lấy bài mẫu làm trải nghiệm của mình. (3) Phân tích truyện: mục đích là hiểu tác phẩm; căn cứ là chủ đề, nhân vật, cách kể; kiểm tra bằng việc mỗi nhận định có chi tiết trong truyện. (4) Nội quy hoặc hướng dẫn: mục đích là định ra quy tắc hoặc các bước; căn cứ là phạm vi áp dụng và điều khoản hoặc bước rõ ràng; kiểm tra bằng việc mỗi điều khoản hoặc bước đều thực hiện được.

HS nhận diện được lập luận và các chi tiết nghệ thuật trong đoạn mẫu, biết phân biệt điều đoạn mẫu làm được với điều cần kiểm tra, và vận dụng thang điểm để đánh giá có căn cứ.

GV chiếu đoạn mẫu “Nguyễn Trãi: trí tuệ hướng về đời sống con người” (ba đoạn đầu trong hồ sơ). HS làm việc theo cặp, trả lời ba câu hỏi: (1) Đoạn về Bình Ngô đại cáo nêu những ý nào về nhân nghĩa và cách tổ chức lập luận? (2) Trong Bảo kính cảnh giới, hình ảnh nào tạo sức sống cảnh hè, và điển tích Ngu cầm dẫn tới ý gì? (3) Nhận định “Đọc nó như một danh sách chiến công sẽ bỏ qua hệ thống tư tưởng nối các phần” có căn cứ gì trong đoạn văn? Sau đó HS đối chiếu với thang điểm 10 trong hồ sơ để xác định đoạn mẫu đã đạt những tiêu chí nào.

Kết quả đúng: (1) Đoạn Bình Ngô đại cáo đặt vấn đề nhân nghĩa trong quan hệ với đời sống nhân dân và việc chống bạo lực; sức thuyết phục đến từ cách tổ chức lập luận, nhắc căn cứ độc lập, làm rõ tội ác, diễn biến đấu tranh và ý nghĩa thắng lợi; lí lẽ kết hợp cảm xúc. (2) Hoè, lựu, sen và tiếng chợ cá, tiếng ve tạo sức sống cảnh hè; điển tích Ngu cầm hướng niềm vui tới mong ước dân no đủ. (3) Căn cứ là đoạn văn nối các phần bằng hệ thống tư tưởng nhân nghĩa và đời sống nhân dân, không chỉ liệt kê chiến công. Đối chiếu thang điểm: đoạn mẫu đạt mục đích, có hai trọng tâm, nhưng bài chưa đủ để đánh giá mức điểm cuối; phải đọc bản văn gốc để phân tích từng tiếng. Kết luận cần ghi: mẫu chỉ là học liệu nguyên gốc, không phải lời tác giả khác hay hoạt động đã xảy ra.

HS vận dụng kiến thức về mục đích, căn cứ, giới hạn và quy trình thực hiện một bài viết để làm đúng các bài tập; tự kiểm tra kết quả với đáp án.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp, gồm bốn bài: Bài 1 chọn đáp án đúng (cách thực hiện phù hợp mục đích của hoạt động); Bài 2 ghép yếu tố với vai trò trong hồ sơ; Bài 3 nhận định đúng hoặc sai (a–d); Bài 4 sắp xếp quy trình thực hiện theo quan hệ trước – sau. Sau khi làm xong, cặp đối chiếu đáp án, ghi lại lí do sai nếu có.

Đề và đáp án: Bài 1: Cách thực hiện phù hợp mục đích là C (chọn kiểu viết và triển khai thành bản hoàn chỉnh trong phạm vi học kì); các phương án A, B, D đều sai vì dùng số liệu tự tạo, lấy bài mẫu làm trải nghiệm hoặc không có căn cứ. Bài 2: Mục tiêu – chọn kiểu viết và triển khai thành bản hoàn chỉnh trong phạm vi học kì; Căn cứ – các hồ sơ và mô hình đầy đủ được giữ ngay trước câu hỏi; Thực hiện – chọn một trọng tâm cụ thể, tổ chức và kiểm tra giới hạn. Bài 3: a) Đúng; b) Sai (Căn cứ gắn với các hồ sơ và mô hình đầy đủ, không gắn với việc chọn trọng tâm); c) Sai (đây là lời tóm giải, không phải nguyên văn toàn bộ tác phẩm hay bản dịch trong sách); d) Đúng. Bài 4: (1) Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu; (2) Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ có thể sử dụng; (3) Tổ chức và thực hiện bản đầu theo mục đích; (4) Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa. Lưu ý: trật tự này không phải khuôn cứng cho mọi vòng viết lại.

HS chọn một phương án thực hành phù hợp, lập kế hoạch có mục đích, hai trọng tâm có tên cụ thể, nguồn căn cứ và cách kiểm tra, từ đó chuẩn bị viết bài hoàn chỉnh.

HS chọn một trong bốn kiểu viết đã học trong hồ sơ và lập Phiếu kế hoạch gồm: mục đích; hai trọng tâm có tên cụ thể (ví dụ, với nghị luận về Nguyễn Trãi, nêu hai trong ba tác phẩm và lập luận tương ứng); nguồn hoặc căn cứ sử dụng; cách kiểm tra (một bước tự kiểm hoặc sửa được thực hiện). HS không được coi kế hoạch là bài đã viết xong. Bài tập về nhà: viết bản hoàn chỉnh theo kế hoạch và tự chấm theo thang điểm 10.

Mỗi HS có một bản kế hoạch gồm bốn mục: (1) Phương án đã chọn và thể loại; (2) Mục đích viết, nêu rõ một câu; (3) Hai trọng tâm kèm nguồn: ví dụ trọng tâm 1 là Bình Ngô đại cáo, nguồn là bản văn gốc và lập luận nhắc căn cứ độc lập; trọng tâm 2 là Dục Thuý sơn, nguồn là bản văn và liên tưởng về bóng tháp và bia rêu; (4) Cách kiểm: đối chiếu mỗi trọng tâm với thang điểm, sửa phần thiếu căn cứ. Tiêu chí chấm 10 điểm: 2 điểm mục đích đúng; 4 điểm hai trọng tâm có căn cứ; 2 điểm nguồn và cách dùng; 1 điểm bước kiểm; 1 điểm diễn đạt.