Giáo án Về chính chúng ta

Kích hoạt hiểu biết nền về vị thế con người trong thế giới tự nhiên; xác định vấn đề trung tâm của bài học và nêu được câu hỏi HS muốn tìm lời giải.

GV đưa ra hình ảnh minh hoạ chung về bầu trời đêm đầy sao và một người đang quan sát. GV đặt câu hỏi:

• Khi quan sát thế giới, con người có phải là người đứng ngoài thế giới hay là một bộ phận của nó?
• Hiểu biết của con người về thế giới có đầy đủ và hoàn toàn chắc chắn không?
  HS làm việc cá nhân ghi nhanh vào vở ba cột: Em biết (K), Em muốn biết (W), Em đã học (L) – với cột L để trống. HS chia sẻ nhanh với bạn bên cạnh.

Mỗi HS ghi được ít nhất hai ý ở cột Em biết và hai câu hỏi ở cột Em muốn biết. Dự kiến một số câu hỏi: “Người quan sát có đứng ngoài tự nhiên không?”; “Vì sao còn có những câu hỏi chưa trả lời được?”. GV tổng hợp trên bảng 3–4 câu hỏi tiêu biểu để làm định hướng cho cả tiết học.

Giải thích được khái niệm người quan sát và bộ phận tự nhiên; lí giải vì sao hai vai trò này không mâu thuẫn; nhận ra luận điểm trung tâm của phần tóm lược.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm đọc phần tóm lược nguyên gốc trong sách và hoàn thành Phiếu học tập số 1, gồm các câu hỏi:

1. Câu hỏi trung tâm mà tác giả đặt ra sau khi trình bày bức tranh vật lí về thế giới là gì?
2. Con người được mô tả với hai vai trò nào? Hãy chỉ ra từng vai trò trong bản tóm giải.
3. Vì sao vừa là người quan sát vừa thuộc tự nhiên không phải mâu thuẫn? Nêu ít nhất hai căn cứ.
4. Ghép các khái niệm với đặc điểm: Người quan sát – Chủ thể tìm hiểu thế giới; Bộ phận tự nhiên – Con người không đứng ngoài quy luật; Giới hạn hiểu biết – Động lực đặt câu hỏi, nghiên cứu tiếp.
   Mỗi HS trong nhóm được giao một câu hỏi chính, ghi vào ô của mình trên khăn trải bàn; sau đó cả nhóm thống nhất ô chung ở giữa.

Khăn trải bàn của nhóm có ô chung ghi các ý thống nhất, trong đó có:

• Câu hỏi trung tâm: con người, nhận thức, cảm xúc, quyết định nằm ở đâu trong bức tranh thế giới.
• Người quan sát có năng lực ghi nhận, suy luận và xây mô hình về thế giới; bộ phận tự nhiên là cơ thể, não, hành động vẫn thuộc thế giới đó.
• Lí giải không mâu thuẫn: hai mô tả nói về vai trò nhận thức và vị trí tồn tại, không loại nhau; điều này giúp tránh xem con người là chủ nhân đứng ngoài mọi hệ quả môi trường.
• Kết quả ghép cặp: Người quan sát – Chủ thể tìm hiểu thế giới; Bộ phận tự nhiên – Con người không đứng ngoài quy luật; Giới hạn hiểu biết – Động lực đặt câu hỏi, nghiên cứu tiếp.

Nhận biết giới hạn hiểu biết như động lực nghiên cứu; phân biệt thông tin vật lí với quan điểm triết học đang tranh luận; nêu được cách đọc có trách nhiệm và một kiểu suy diễn cần tránh.

HS hoạt động theo mảnh ghép với ba nhóm chuyên sâu (mỗi nhóm 4 HS, từ nhóm 4 đã có ở hoạt động 2 chuyển sang nhóm chuyên sâu):

• Nhóm 1: Phân tích mục “Phân tích và đánh giá”, tìm các chi tiết cho thấy văn bản pha khoa học với suy luận triết học và cách phân biệt thông tin vật lí với quan điểm đang tranh luận.
• Nhóm 2: Phân tích giới hạn hiểu biết: văn bản thừa nhận gì, vì sao tác giả không hứa giải thích hết con người bằng vài trang và giới hạn đó có vai trò gì.
• Nhóm 3: Phân tích mục “Cách đọc, kết nối và giới hạn”: nêu cách đọc có trách nhiệm, liên hệ trách nhiệm môi trường và chỉ ra một kiểu suy diễn cần tránh.
  HS ghi kết quả vào Phiếu học tập số 2.

Phiếu học tập số 2 của mỗi nhóm chuyên sâu có:

• Nhóm 1: Văn bản pha khoa học với suy luận triết học; tác giả tránh đặt người ngoài tự nhiên như chủ nhân tuyệt đối, đồng thời không vì con người là vật chất mà phủ nhận trải nghiệm, trách nhiệm. Không biến một cách diễn giải về ý thức thành định luật đã giải quyết mọi vấn đề.
• Nhóm 2: Giới hạn hiểu biết là động lực đặt câu hỏi, nghiên cứu tiếp; thừa nhận giới hạn là bước học hỏi, không phải phủ nhận giá trị hiểu biết.
• Nhóm 3: Cách đọc có trách nhiệm là theo dõi câu hỏi trung tâm, luận điểm, phép so sánh và mức chắc chắn của ngôn ngữ. Kiểu suy diễn cần tránh: dùng lí lẽ quy luật tự nhiên để biện hộ cho hành vi gây hại, vì nguồn không nâng đỡ suy diễn đó.

Củng cố nhận biết các khái niệm, thái độ nhận thức phù hợp và cách sử dụng nguồn; rèn kĩ năng đối chiếu với ngữ liệu.

GV tổ chức trò chơi theo cặp đôi, dùng bộ câu hỏi trắc nghiệm, ghép cặp và nhận định Đúng/Sai có trong bài. Các câu hỏi:
Câu 1: Thái độ nhận thức nào phù hợp với văn bản?
A. Cho con người nằm ngoài tự nhiên; B. Từ chối mọi câu hỏi khó; C. Thừa nhận giới hạn nhưng tiếp tục tìm hiểu; D. Khẳng định đã hiểu hết ý thức.
Câu 2: Ghép các yếu tố với đặc điểm trong bản tóm giải (Người quan sát; Bộ phận tự nhiên; Giới hạn hiểu biết).
Câu 3: Đúng hay sai?
a) Người quan sát được gắn với chủ thể tìm hiểu thế giới.
b) Bộ phận tự nhiên được gắn với động lực đặt câu hỏi, nghiên cứu tiếp.
c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách.
d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
Câu 4: Chọn hai cặp đúng: A. Bộ phận tự nhiên – Động lực đặt câu hỏi, nghiên cứu tiếp; B. Giới hạn hiểu biết – Động lực đặt câu hỏi, nghiên cứu tiếp; C. Người quan sát – Con người không đứng ngoài quy luật; D. Người quan sát – Chủ thể tìm hiểu thế giới.

Đáp án và đề trò chơi:

• Câu 1: C. Thừa nhận giới hạn nhưng tiếp tục tìm hiểu. Văn bản không đặt người ngoài tự nhiên, cũng không khẳng định đã hiểu hết ý thức.
• Câu 2: Người quan sát – Chủ thể tìm hiểu thế giới; Bộ phận tự nhiên – Con người không đứng ngoài quy luật; Giới hạn hiểu biết – Động lực đặt câu hỏi, nghiên cứu tiếp.
• Câu 3: a) Đúng; b) Sai, sửa lại: Bộ phận tự nhiên gắn với con người không đứng ngoài quy luật; c) Sai, đây là lời tóm giải, không phải nguyên văn hay bản dịch; d) Đúng, mọi diễn giải cần có căn cứ.
• Câu 4: B và D.
  Các cặp dễ nhầm: Bộ phận tự nhiên – Động lực đặt câu hỏi; Người quan sát – Con người không đứng ngoài quy luật.

Vận dụng kĩ năng tóm lược và đánh giá có căn cứ; viết được bản tóm giải ngắn gọn bằng lời mình, nêu được liên hệ trách nhiệm môi trường mà không biện hộ cho hành vi gây hại.

HS viết cá nhân một đoạn tóm giải khoảng 6–8 câu về Về chính chúng ta, chỉ dùng thông tin đã học, và nêu một câu liên hệ về trách nhiệm của con người đối với môi trường tự nhiên. Yêu cầu:

• Nêu rõ đây là bản tóm giải bằng lời của mình, không phải nguyên văn hay bản dịch.
• Không đảo quan hệ giữa các khái niệm.
• Nêu một câu liên hệ: vì sao nhận thức con người ở trong hệ tự nhiên lại đòi hỏi trách nhiệm với môi trường.
  Sau khi viết, HS đổi bài với bạn bên cạnh để đọc và góp ý theo tiêu chí: đúng đối tượng, đủ ý chính, ngắn gọn, nêu rõ không phải nguyên văn.

Đoạn tóm giải của HS gồm ba ý chính: (1) Văn bản đặt câu hỏi con người nằm ở đâu trong bức tranh vật lí về thế giới; (2) Con người vừa là người quan sát, vừa là bộ phận tự nhiên chịu quy luật, và thừa nhận giới hạn hiểu biết; (3) Liên hệ trách nhiệm: nhận thức con người ở trong hệ tự nhiên đòi hỏi con người ý thức về tác động của mình đến môi trường, không lấy quy luật để biện hộ cho hành vi gây hại. Đoạn văn có ghi chú “Đây là lời tóm giải của em, không phải nguyên văn hay bản dịch.”