Giáo án Tri thức ngữ văn – Sơ đồ, biểu đồ và bài luận về bản thân

HS nhận ra việc chọn hình thức trình bày (biểu đồ hay sơ đồ) phải bắt đầu từ mục đích giao tiếp; từ đó dẫn vào bài học.

GV chiếu lần lượt ba tình huống ngắn: (1) so sánh số học sinh giữa các khối lớp trong một năm học; (2) thể hiện sĩ số của trường qua các năm từ 2019 đến 2024; (3) trình bày các bước xử lí hồ sơ khi tiếp nhận sách mới vào tủ sách lớp.
Câu hỏi GV đặt ra: “Với mỗi tình huống, em sẽ chọn hình nào? Vì sao?”
HS trả lời nhanh cá nhân, sau đó chia sẻ với bạn bên cạnh.

HS nêu được: tình huống (1) chọn biểu đồ cột vì so sánh quy mô giữa các khối; tình huống (2) chọn biểu đồ đường vì thể hiện biến đổi theo thời gian; tình huống (3) chọn sơ đồ vì khái quát tiến trình các bước. Kết luận ban đầu: hình thức phải theo mục đích, không chọn theo thói quen.

HS nêu được mục đích của biểu đồ và sơ đồ, nhận diện được từng loại hình (cột, đường, tròn, Venn, cây, dòng thời gian) và giải thích được các yêu cầu khi sử dụng: chọn theo mục đích, ghi đơn vị, phạm vi, nguồn, dùng nhãn đọc được.

Kĩ thuật khăn trải bàn, lớp chia 4 nhóm; mỗi nhóm nhận Phiếu học tập số 1.
Nhóm 1 và nhóm 2 tìm hiểu nhóm biểu đồ (cột, đường, tròn); nhóm 3 và nhóm 4 tìm hiểu nhóm sơ đồ (Venn, cây, dòng thời gian). Mỗi nhóm đọc đoạn tóm giải tương ứng và điền phiếu.
Câu hỏi GV đặt ra: (a) “Vì sao phải ghi đơn vị, phạm vi và nguồn khi trình bày số liệu?” (b) “Vì sao màu sắc không thể là kênh duy nhất để đọc hình?” (c) “Dùng hình sai có thể dẫn đến điều gì?”
Sau khi điền phiếu, các nhóm ghép phần của mình vào khăn trải bàn chung ở giữa.

Khăn trải bàn hoàn chỉnh gồm:

• Biểu đồ cột: so quy mô giữa các đối tượng.
• Biểu đồ đường: thể hiện biến đổi theo thời gian.
• Biểu đồ tròn: dùng cơ cấu một tổng.
• Sơ đồ Venn: so điểm chung và riêng.
• Sơ đồ cây: thể hiện cấp bậc.
• Dòng thời gian: thể hiện các mốc.
  Kết luận HS rút ra: biểu đồ dùng để biểu đạt quan hệ số liệu; sơ đồ dùng để khái quát cấu trúc hoặc tiến trình. Phải chọn hình theo mục đích, ghi rõ đơn vị, phạm vi, nguồn; dùng hình sai có thể dẫn kết luận sai; màu không là kênh duy nhất nên cần nhãn đọc được.

HS nêu được đặc điểm của bài luận về bản thân; phân biệt được với sơ yếu lí lịch, danh sách giải thưởng, kể chuyện dài; giải thích vì sao trung thực quan trọng hơn kịch tính.

HS làm việc cặp đôi, đọc mục “Phân tích và đánh giá” và ví dụ tự viết về người ứng cử phụ trách tủ sách (một lần ghi nhầm sách, cách sửa, bài học kiểm tra chéo, đề xuất quy trình bàn giao).
Câu hỏi GV đặt ra: (a) “Bài luận về bản thân khác sơ yếu lí lịch ở điểm nào?” (b) “Bằng chứng trong bài luận là gì?” (c) “Vì sao không phải kể chuyện nhạy cảm mới làm bài sâu sắc?” (d) “Chọn việc nào để kể thì làm rõ được điều gì?”

Đặc điểm bài luận về bản thân: có quan điểm; bằng chứng là trải nghiệm được nhìn lại; có giọng riêng và đối tượng cụ thể. Không chỉ là sơ yếu lí lịch, danh sách giải thưởng hay kể chuyện dài. Việc được chọn nhằm làm rõ giá trị, điểm mạnh, giới hạn, thay đổi và đóng góp. Trung thực quan trọng hơn kịch tính, nên không cần kể chuyện nhạy cảm để bài có chiều sâu.

HS củng cố kiến thức về biểu đồ, sơ đồ và bài luận về bản thân qua bài tập trắc nghiệm, đúng sai và ghép cặp; tự kiểm tra và giải thích được lựa chọn.

Nhóm 4 HS làm Phiếu học tập số 2 (ba bài). GV chiếu đề và đáp án sau khi nhóm hoàn thành để HS đối chiếu. Sau đó HS truy cập học liệu NeoEdu (phần bài tập tương tác) để kiểm tra thêm.
Câu hỏi GV đặt ra khi chữa: “Vì sao cặp ‘Sơ đồ – Trải nghiệm thật gắn suy ngẫm và quan điểm’ là sai?” và “Ý nào cần sửa? Sửa thế nào?”

Bài 1 (trắc nghiệm): Đáp án D. Biểu đồ: biểu đạt quan hệ số liệu.
Bài 2 (ghép cặp): Biểu đồ – Biểu đạt quan hệ số liệu; Sơ đồ – Khái quát cấu trúc hoặc tiến trình; Bài luận bản thân – Trải nghiệm thật gắn suy ngẫm và quan điểm.
Bài 3 (đúng/sai): a) Đúng; b) Sai (Sơ đồ được gắn với khái quát cấu trúc hoặc tiến trình); c) Sai (các lời tóm giải là lời diễn giải mới, không phải nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch); d) Đúng. Điểm: 0 ý đúng 0 điểm; 1 ý đúng 0,1 điểm; 2 ý đúng 0,25 điểm; 3 ý đúng 0,5 điểm; 4 ý đúng 1 điểm.
Bài 4 (chọn hai cặp đúng): A và C (Biểu đồ – Biểu đạt quan hệ số liệu; Bài luận bản thân – Trải nghiệm thật gắn suy ngẫm và quan điểm).

HS vận dụng tri thức để nêu hai chi tiết và giải thích trong một ví dụ tự viết; nhận biết cần thay ví dụ giả định bằng trải nghiệm thật khi dùng cho hồ sơ; viết được đoạn ngắn có quan điểm.

Trên lớp: HS đọc lại ví dụ tự viết về người ứng cử phụ trách tủ sách. Nhiệm vụ: nêu hai chi tiết cụ thể trong ví dụ và giải thích tác dụng của mỗi chi tiết; nêu vai trò của sơ đồ ba bước nhận – kiểm – ghi trong việc hỗ trợ lời kể.
Về nhà: HS chọn một việc đã trải qua (học tập, công việc lớp, hoạt động cộng đồng) và viết đoạn văn khoảng 150–200 chữ theo ba ý: việc đã xảy ra, cách em nhìn lại và điều em thay đổi. Nếu chưa có trải nghiệm thật, HS ghi rõ đó là tình huống giả định.

Trên lớp, HS nêu được: (1) chi tiết ghi nhầm sách và cách sửa cho thấy bài luận cần trải nghiệm cùng tự nhìn lại; (2) đề xuất kiểm tra chéo nối bài học với đóng góp dự kiến. Sơ đồ nhận – kiểm – ghi chỉ làm rõ thứ tự, không chứng minh câu chuyện có thật. Lời kể giải thích sự thay đổi; sơ đồ khái quát cách làm.
Về nhà, sản phẩm là đoạn văn 150–200 chữ có quan điểm rõ, nêu việc đã trải qua và tự nhìn lại, không liệt kê thành tích thuần túy.