Giáo án Thực hành đọc: Tính cách của cây

Huy động trải nghiệm quan sát cây cối của HS và tạo câu hỏi dẫn vào bài: gọi cây bằng tính cách người có tác dụng gì và có giới hạn gì.

GV mô tả tình huống: trong sân trường có hai cây cùng loài, trồng gần nhau; một cây đổi màu và rụng lá sớm, cây kia giữ lá lâu hơn. GV hỏi: “Nếu gọi cây thứ nhất là cây thận trọng, cây thứ hai là cây mạo hiểm, em hình dung điều gì? Cách gọi ấy có khiến em tin cây biết suy nghĩ như người không?”

Mỗi HS ghi 2–3 dòng cảm nhận ban đầu: cách gọi “thận trọng”, “mạo hiểm” giúp hình dung sự khác biệt giữa cơ hội và rủi ro; nhưng đó là cách nói ví von, chưa chứng minh cây có ý thức. HS nêu được một câu hỏi cần giải đáp khi đọc bài (ví dụ: “Vì sao hai cây khác thời điểm rụng lá?”).

HS phân biệt được điều quan sát, cách giải thích (nhân hoá, giả thuyết) và giới hạn trong bản tóm giải Thực hành đọc: Tính cách của cây.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1: đọc đoạn tóm giải, điền ba cột “Điều quan sát”, “Cách giải thích”, “Giới hạn” cho ba mạch ví dụ: (1) đổi màu, rụng lá khác thời điểm; (2) rụng sớm và giữ lá lâu; (3) mọc cành thấp khi có ánh sáng. Nhiệm vụ: xác định phần nào là mô tả, phần nào là giả thuyết, dự báo của người viết.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh, dự kiến:

• Mạch (1): quan sát – cây gần nhau đổi màu, rụng lá khác thời điểm; giải thích – gọi theo lối nhân hoá là khác tính cách; giới hạn – quan sát một nhóm cây chưa tự loại trừ khác biệt di truyền, vi môi trường.
• Mạch (2): quan sát – có cây rụng sớm, có cây giữ lá lâu; giải thích – rụng sớm giảm rủi ro lạnh, giữ lá lâu có cơ hội quang hợp thêm nhưng có rủi ro thời tiết; giới hạn – đây là giải thích của người viết, cần kiểm chứng khi mở rộng.
• Mạch (3): quan sát – mọc cành thấp khi khoảng trống có ánh sáng; giải thích – lợi ích trước mắt; dự báo – về sau cành chết, nấm có thể xâm nhập; giới hạn – đây là dự báo, không phải kết quả đã đo.
  Kết luận nhóm: cần tách mô tả, giả thuyết và dự báo của người viết.

HS hiểu tác dụng của lối nhân hoá, giới hạn của nó trong lập luận và các điều kiện cần kiểm chứng khi mở rộng một giải thích.

HS đọc mục Khái niệm và Ví dụ trong bài (có thể mở trang bài học NeoEdu) và trả lời hai câu hỏi: (1) Nhân hoá làm tăng điều gì cho người đọc? (2) Điều gì không được suy ra từ nhân hoá? Sau đó HS liệt kê các điều kiện cần xét khi mở rộng một giải thích từ quan sát một nhóm cây.

Kiến thức HS rút ra:

• Nhân hoá: lối nói giúp đối tượng gần gũi, khiến người đọc chú ý sinh thể dễ bị coi là bất động; khi đổi màu, rụng lá khác thời điểm được gọi là khác tính cách thì tình huống trở nên dễ hình dung giữa cơ hội và rủi ro.
• Giới hạn: “thận trọng”, “mạo hiểm” là cách nói diễn giải, không chứng minh cây suy nghĩ, có ý thức hay đạo đức như người.
• Kiểm chứng: khi mở rộng một giải thích cần xét di truyền, vi môi trường, điều kiện đo và nhiều trường hợp khác nhau.

HS vận dụng việc phân biệt quan sát, giải thích và nguồn để làm đúng các bài tập về Thực hành đọc: Tính cách của cây.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo nhóm đôi hoặc cá nhân (có thể làm bài tương tác trên NeoEdu). Đề gồm: câu 1 trắc nghiệm chọn nhận xét phân biệt đúng; câu 2 ghép các yếu tố với vai trò; câu 3 đánh giá nhận định đúng – sai; câu 4 chọn hai cặp ghép đúng.

Phiếu học tập số 2 kèm đáp án:

• Câu 1: Nhận xét nào phân biệt đúng? A. Mọi cây gần nhau có điều kiện hoàn toàn hệt nhau; B. Cần tách quan sát khỏi lối gọi tính cách và giả thuyết; C. Không có cách giải thích nào cần nguồn; D. Nhân hoá tự chứng minh cây có đạo đức. Đáp án: B.
• Câu 2: Ghép các yếu tố với vai trò: Đổi màu, rụng lá – ví dụ khác biệt phản ứng của cây; Nhân hoá – lối nói giúp đối tượng gần gũi; Kiểm chứng – điều kiện khi mở rộng một giải thích.
• Câu 3: Nhận định đúng – sai: a) Đổi màu, rụng lá được gắn với ví dụ khác biệt phản ứng của cây – Đúng; b) Nhân hoá được gắn với điều kiện khi mở rộng một giải thích – Sai (sửa: Nhân hoá gắn với lối nói giúp đối tượng gần gũi); c) Các lời tóm giải là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch – Sai; d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ – Đúng. Thang điểm: 0 ý đúng: 0; 1 ý: 0,1; 2 ý: 0,25; 3 ý: 0,5; 4 ý: 1.
• Câu 4: Chọn hai cặp đúng: A. Đổi màu, rụng lá – ví dụ khác biệt phản ứng của cây; C. Kiểm chứng – điều kiện khi mở rộng một giải thích. Đáp án: A, C.

HS vận dụng kiến thức để viết đoạn văn đánh giá tác dụng và giới hạn của việc gọi cây thận trọng hoặc mạo hiểm, có căn cứ từ bản tóm giải.

HS viết đoạn văn ngắn (khoảng 8–10 câu) trả lời đề: “Đánh giá tác dụng và giới hạn của việc gọi cây thận trọng hoặc mạo hiểm.” Đoạn văn cần nêu ít nhất hai chi tiết hoặc quan hệ cụ thể từ bản tóm giải (ví dụ: rụng sớm giảm rủi ro lạnh; giữ lá lâu có cơ hội quang hợp nhưng có rủi ro thời tiết), giải thích tác dụng của nhân hoá và nêu giới hạn khoa học. Phần còn lại có thể hoàn thiện ở nhà.

Đoạn văn mẫu tham khảo (dàn ý): câu chủ đề nêu tác dụng của cách gọi (làm khác biệt phản ứng của cây trở nên dễ hình dung giữa cơ hội và rủi ro); câu dẫn chứng 1 (rụng sớm giảm rủi ro lạnh, giữ lá lâu có cơ hội quang hợp nhưng có rủi ro thời tiết); câu phân tích tác dụng; câu dẫn chứng 2 hoặc giới hạn (nhân hoá không chứng minh cây có ý thức, cảm xúc hay đạo đức; cần xét di truyền, vi môi trường và nhiều trường hợp); câu kết (đọc tốt là nhận hiệu quả tu từ nhưng không lấy tu từ thay kết luận khoa học, không gây hại cây để minh hoạ).