Giáo án Củng cố, mở rộng

Huy động kiến thức đã học về đọc hiểu văn bản thông tin; giúp HS nhận ra đối tượng, mục đích khác nhau của hai trường hợp trước khi ôn tập sâu.

HS đọc hai đoạn tóm lược được chiếu trên màn hình và trả lời ba câu hỏi nhanh: (1) Đoạn nào trình bày lịch sử sự sống qua sự phát triển, đa dạng, biến đổi và tuyệt chủng? (2) Đoạn nào nói về đền chùa, cấu trúc gỗ, mái, cột và tác phẩm thờ? (3) Em nhận ra điều gì khác nhau về đối tượng và mục đích giữa hai đoạn?

Bảng ghi nhanh của cá nhân hoặc tập thể lớp: Trường hợp A (Sự sống và cái chết) – đối tượng là tiến trình sự sống, hình ảnh cây phân nhánh theo thời gian, phổ biến tri thức về tiến trình tự nhiên; Trường hợp B (Nghệ thuật truyền thống của người Việt) – đối tượng là các loại hình nghệ thuật (kiến trúc, điêu khắc, trang trí), khái quát văn hoá trong phạm vi lịch sử cụ thể.

Hệ thống hoá các thao tác đọc có căn cứ, cách so sánh giữ khác biệt và cách vận dụng kết quả đọc thành nhận xét có nguồn.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc lại hai đoạn tóm lược và tìm: thông tin cơ bản, quan hệ nhân quả hoặc tiến trình, chi tiết nâng đỡ, mục đích và mức chắc chắn của từng trường hợp. Nhóm điền bảng so sánh và trả lời câu hỏi: “Vì sao hai trường hợp được đặt cạnh nhau nhưng không được đồng nhất?”

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh, gồm: (1) Đọc có căn cứ – Trường hợp A: phân tích đặc điểm riêng của Sự sống và cái chết qua hình ảnh cây phân nhánh, phân biệt cái chết của cá thể, sự biến mất của loài và tiến trình sự sống. Trường hợp B: mô tả đặc điểm riêng của Nghệ thuật truyền thống của người Việt qua đền chùa, cấu trúc gỗ, mái, cột, vật liệu và môi trường. (2) So sánh – giữ khác biệt: một bên phổ biến tri thức về tiến trình tự nhiên, bên kia khái quát văn hoá trong phạm vi lịch sử cụ thể. (3) Vận dụng – nguồn: ghi rõ đây là bản tóm giải, chưa phải toàn văn, nêu điều chưa thể kết luận.

Giúp HS đánh giá có căn cứ một nhận định về hai trường hợp; nhận ra giới hạn của bản tóm giải và cách tôn trọng quyền tác giả khi trích dẫn, ghi nguồn.

HS làm việc theo cặp đôi. Mỗi cặp nhận một nhận định mẫu do GV đưa ra (ví dụ: “Mô hình này chứng minh mọi người đều phải làm đúng như vậy”; “Bản tóm giải này là toàn văn tác phẩm”). Cặp đôi xác định tính tuyệt đối hoặc sai lệch, đề xuất câu sửa đúng phạm vi và nêu hai điều riêng của hoạt động cần giữ (cây sự sống biểu đạt phân nhánh và thời gian; mái, cột, vật liệu trong khảo cứu nghệ thuật gắn môi trường).

Mỗi cặp có một phiếu nhận xét gồm: nhận định gốc; chỗ quá tuyệt đối hoặc sai phạm vi; câu sửa đúng phạm vi (ví dụ: “Hình ảnh cây phân nhánh giúp hình dung tiến trình sự sống trong văn bản này, nhưng không đại diện mọi cơ chế tiến hoá.”); hai căn cứ riêng: cây sự sống biểu đạt phân nhánh và thời gian; mái, cột, vật liệu trong khảo cứu nghệ thuật gắn môi trường.

Củng cố kiến thức về đọc có căn cứ, so sánh và vận dụng qua các bài tập có đáp án; tự kiểm tra mức hiểu bài.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm ba bài: (1) Ghép yếu tố với vai trò; (2) Đọc nhận định đúng–sai; (3) Sắp xếp quy trình thực hiện bài viết. HS thực hiện các bài tập tương tác trên NeoEdu để đối chiếu nhanh.

Đề và đáp án:
Bài 1. Cách thực hiện phù hợp mục đích của hoạt động này: A. phân tích đặc điểm riêng của Sự sống và cái chết. (Các phương án B, C, D đều sai: chỉ liệt kê thuật ngữ; dùng số liệu tự tạo; lấy lời bài mẫu làm trải nghiệm của bản thân.)
Bài 2. Ghép đúng: Đọc có căn cứ – phân tích đặc điểm riêng của Sự sống và cái chết; So sánh – giữ khác biệt khi đặt cạnh Nghệ thuật truyền thống của người Việt; Vận dụng – chuyển một kết quả đọc thành bài viết hoặc trao đổi có nguồn.
Bài 3. Đúng–sai: a) Đúng (Đọc có căn cứ được gắn với phân tích đặc điểm riêng của Sự sống và cái chết). b) Sai (So sánh không gắn với chuyển kết quả thành bài viết có nguồn, mà gắn với giữ khác biệt khi đặt cạnh Nghệ thuật truyền thống của người Việt). c) Sai (Đây là lời tóm giải, không phải nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch). d) Đúng (phải phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ).
Bài 4. Sắp xếp quy trình: (1) Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu → (2) Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ có thể sử dụng → (3) Tổ chức và thực hiện bản đầu theo mục đích → (4) Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa. Lưu ý: trật tự này không phải khuôn cứng cho mọi vòng viết lại.

Vận dụng kiến thức của bài để viết một nhận xét có luận điểm, căn cứ và đánh giá một khác biệt giữa hai trường hợp; biết tự đánh giá theo thang tiêu chí.

Đề: Dựa vào hai trường hợp đã giữ trong hồ sơ, viết một nhận xét có luận điểm và căn cứ cho từng trường hợp; đánh giá một khác biệt, không kể lại toàn bộ. Yêu cầu: nêu luận điểm chung; dùng một căn cứ cho mỗi bên; phân tích một khác biệt có ý nghĩa; kết luận đúng phạm vi; ghi nguồn là bản tóm giải. HS viết khoảng một đoạn văn trong lớp, phần còn lại hoàn thiện ở nhà.

Đoạn nhận xét mẫu tham khảo (HS viết bằng lời của mình): Hai trường hợp đều kết hợp cung cấp thông tin với giải thích và suy ngẫm. Trường hợp A dùng hình ảnh cây phân nhánh để hình dung sự phát triển và kết thúc của các nhánh sống. Trường hợp B dùng cấu trúc gỗ, mái, cột và chức năng tín ngưỡng để nối hình thức nghệ thuật với môi trường. Khác biệt là một bên phổ biến tri thức về tiến trình tự nhiên, bên kia khái quát văn hoá trong phạm vi lịch sử cụ thể. Tiêu chí tự chấm (thang 10): 2 điểm luận điểm chung; 4 điểm mỗi bên một căn cứ được giải thích (2 điểm mỗi bên); 2 điểm phân tích khác biệt; 1 điểm kết luận đúng phạm vi; 1 điểm diễn đạt, không chỉ kể lại.