Giáo án Con đường không chọn

Kích hoạt trải nghiệm cá nhân về việc phải chọn một trong hai lựa chọn tương đương; tạo tâm thế và dẫn vào vấn đề của văn bản.

GV nêu câu hỏi: “Em đã bao giờ phải chọn giữa hai con đường (môn học, ngành nghề, cách sống) mà cả hai đều có vẻ hợp lí chưa? Lúc đó em căn cứ vào đâu để chọn?” HS suy nghĩ cá nhân 1 phút, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn. GV dẫn vào bài: “Hôm nay chúng ta đọc bản tóm giải Con đường không chọn của Rô-bớt Phờ-rót, một văn bản suy tư về lựa chọn và cách con người kể lại lựa chọn của mình.”

Mỗi HS ghi được 1–2 câu về một lần phải chọn và lí do đã chọn; nêu được ít nhất một căn cứ để chọn (ví dụ: sở thích, hoàn cảnh, ý kiến người thân). Từ đó, HS sơ bộ hình dung vấn đề: lựa chọn khi hai khả năng gần tương đương thì căn cứ vào đâu và lựa chọn đó để lại gì.

Nêu được tình thế hai lối gần tương đương trong bản tóm giải; giải thích được vì sao chi tiết này làm lựa chọn trở nên khó khăn và có ý nghĩa.

HS đọc phần Diễn giải nguyên gốc trong SGK (hoặc bản tóm giải GV chiếu), tập trung vào đoạn về hai lối. Nhóm 4 HS thực hiện Phiếu học tập số 1, gồm các câu hỏi: (1) Người đi gặp tình thế nào và phải làm gì? (2) Hai lối được mô tả giống hay khác nhau? Nét nào cho thấy độ lệch giữa hai lối là nhỏ? (3) Vì sao không thể cùng đi cả hai lối? (4) Khái niệm “Hai lối: tình thế không thể chọn mọi khả năng” thể hiện ở chi tiết nào?

Phiếu học tập số 1 được hoàn thành với các nội dung chính: người đi giữa rừng gặp hai lối, không thể cùng đi cả hai nên dừng quan sát, cân nhắc rồi chọn một; hai đường có mức được đi gần tương tự, đều phủ lá của buổi sáng, chỉ thoáng thấy nét khác; không thể đi cả hai nên tình thế buộc phải chọn khi chưa biết hết. Kiến thức HS rút ra: hai lối là hình ảnh của tình thế không thể chọn mọi khả năng; độ lệch nhỏ làm lựa chọn có tính quyết định nhưng khó đánh giá đúng sai.

Nêu được tính nối tiếp, hữu hạn của đời sống (khó trở lại) và cách con người gán ý nghĩa cho lựa chọn qua lời kể tương lai; phân biệt được hiện tại và tưởng tượng tương lai trong văn bản.

HS làm việc theo kĩ thuật mảnh ghép: nhóm chuyên gia A tìm hiểu “khó trở lại” (ý thức đời nối tiếp, khó quay lại); nhóm chuyên gia B tìm hiểu “lời kể tương lai” (người nói tưởng tượng về lúc kể lại lựa chọn, coi nó tạo khác biệt, kèm âm hưởng không chỉ vui hoặc chỉ tiếc). Sau đó, các HS quay về nhóm gốc để chia sẻ. Phiếu học tập số 2 gồm: (1) Câu nói về “lối kia cho lần sau” thể hiện điều gì về đời sống? (2) Vì sao người nói tưởng tượng về việc kể lại lựa chọn trong tương lai? (3) Tại sao văn bản không kết luận lời kể là vui hay tiếc duy nhất? (4) Hiện tại và tưởng tượng tương lai được tách ra như thế nào?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành với các nội dung chính: “lối kia cho lần sau” gợi ý rằng đời sống nối tiếp, mỗi lựa chọn đóng cửa một khả năng và khó quay lại; lời kể tương lai cho thấy con người gán ý nghĩa cho lựa chọn sau khi sự việc đã qua, người nói coi lựa chọn là khác biệt; âm hưởng không chỉ vui hoặc tiếc phản ánh cảm xúc phức tạp, không có đáp án cảm xúc duy nhất. Kiến thức HS rút ra: Khó trở lại – tính nối tiếp, hữu hạn đời sống; Lời kể tương lai – cách con người gán ý nghĩa lựa chọn.

Nhận biết được giới hạn của bản tóm giải (không phải nguyên văn hoặc bản dịch, chưa xác minh quyền); biết cách đọc có căn cứ, tránh suy diễn ngoài ngữ liệu.

GV tổ chức thảo luận lớp với câu hỏi: (1) Bản tóm giải trong SGK có phải là nguyên văn hay bản dịch của tác phẩm không? (2) Vì sao cần tôn trọng quyền tác giả khi sử dụng các bản dịch khác nhau? (3) Khi phân tích, ta nên phân biệt điều văn bản nói với điều ta suy diễn như thế nào? (4) Các cách hiểu khác có được chấp nhận không, và điều kiện là gì?

HS nêu được: bản tóm giải chỉ phục vụ học tập, không phải nguyên văn hay bản dịch; các bản dịch trong SGK do dịch giả khác nhau, chưa xác minh quyền và không tái bản, nên không dùng như nguồn để trích dẫn tự do; khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ; các diễn giải khác được chấp nhận nếu giữ chi tiết và dựa vào toàn mạch văn bản.

Củng cố ba khái niệm trọng tâm (Hai lối, Khó trở lại, Lời kể tương lai) và cách phân biệt đối tượng với đặc điểm; rèn kĩ năng chọn đáp án có căn cứ.

HS làm các bài tập 2, 3, 4, 5 trong phần Bài tập của bài học (có trên học liệu NeoEdu). Bài 2: Cách diễn giải nào tránh giản lược? A. Không có quan hệ thời gian; B. Ít người đi luôn bảo đảm thắng lợi; C. Suy nghĩ về lựa chọn và cách kể lại, giữ độ mơ hồ; D. Hai đường chắc chắn biết trước kết quả. Bài 3: Ghép các yếu tố với vai trò/đặc điểm trong bản tóm giải. Bài 4: Đọc các nhận định và chọn Đ/S cho các ý a–d. Bài 5: Chọn hai cặp đúng trong bốn phương án A–D.

Đáp án đúng: Bài 2: C. Bài 3: Hai lối – Tình thế không thể chọn mọi khả năng; Khó trở lại – Tính nối tiếp, hữu hạn đời sống; Lời kể tương lai – Cách con người gán ý nghĩa lựa chọn. Bài 4: a) Đ; b) S (Khó trở lại không gắn với cách gán ý nghĩa lựa chọn mà gắn với tính nối tiếp, hữu hạn đời sống); c) S (đây là bản tóm giải, không phải nguyên văn toàn bộ tác phẩm hay bản dịch trong sách); d) Đ. Bài 5: A và C (Lời kể tương lai – Cách con người gán ý nghĩa lựa chọn; Hai lối – Tình thế không thể chọn mọi khả năng). Thang điểm bài 4: đúng 4 ý được 1 điểm, 3 ý 0,5, 2 ý 0,25, 1 ý hoặc không có ý nào 0.

Viết được đoạn văn ngắn phân tích luận điểm từ bản tóm giải, nêu được ít nhất hai chi tiết hoặc quan hệ cụ thể và giải thích tác dụng.

HS viết đoạn văn khoảng 8–10 câu theo đề: “Phân tích vì sao hai đường gần tương đương là chi tiết quan trọng.” Gợi ý: nêu một chi tiết (hai đường gần tương đương), một quan hệ (độ lệch nhỏ và lời kể tương lai), giải thích tác dụng đối với suy tư của văn bản; kết lại bằng nhận xét về tính mơ hồ có cấu trúc của tác phẩm.

Đoạn văn đạt yêu cầu khi: có câu chủ đề nêu được vai trò của chi tiết hai đường gần tương đương; nêu và lí giải ít nhất hai chi tiết hoặc quan hệ cụ thể từ bản tóm giải (ví dụ: hai đường đều phủ lá buổi sáng; người nói tưởng tượng về lúc kể lại); nối các ý thành cách hiểu nhất quán; không bịa chi tiết; diễn đạt mạch lạc. Thang điểm gợi ý 10: 2 điểm đúng thao tác phân tích; 4 điểm nêu và lí giải ít nhất hai chi tiết/quan hệ; 2 điểm nối thành cách hiểu nhất quán; 1 điểm giữ phạm vi ngữ liệu; 1 điểm tổ chức, diễn đạt. Chỉ nhắc lại nhãn khái niệm sẽ không đạt điểm phân tích.

Vận dụng các khái niệm Hai lối, Khó trở lại và Lời kể tương lai để suy ngẫm về một lựa chọn trong đời sống của bản thân; rèn kĩ năng viết có căn cứ và tôn trọng ranh giới giữa suy nghĩ cá nhân với nội dung văn bản.

HS viết một đoạn văn khoảng 120–150 chữ với nhan đề “Lời kể về một lựa chọn của em”. Đoạn văn cần: (1) mô tả ngắn gọn một lựa chọn đã hoặc sắp thực hiện, trong đó hai khả năng từng gần tương đương; (2) nêu một điều khó trở lại; (3) tưởng tượng lời kể của mình trong tương lai về lựa chọn ấy, nói rõ cảm xúc có thể không chỉ vui hoặc chỉ tiếc. Yêu cầu: không sao chép câu văn trong bản tóm giải; nếu nhắc đến văn bản, ghi rõ đây là cách hiểu của em.

Đoạn văn 120–150 chữ có đủ ba phần: mô tả lựa chọn và hai khả năng tương đương; nêu điều khó trở lại; lời kể tương lai có sắc thái phức tạp. Đoạn văn không chép nguyên câu từ bản tóm giải, có dẫn chiếu rõ ràng khi nhắc đến văn bản. HS rút ra: một lựa chọn có thể được nhìn lại theo nhiều cách, và việc gán ý nghĩa cho lựa chọn là một phần của đời sống.