Giáo án Đọc bài viết tham khảo: Hãy đam mê, hãy dại khờ

Huy động trải nghiệm cá nhân, nhận ra rằng một chuyện đời được kể thường là kết quả của việc chọn lọc và suy ngẫm; từ đó xác định nhiệm vụ tìm hiểu bài đọc.

GV chiếu hai câu hỏi: (1) Em đã từng đưa ra một lựa chọn nhỏ nào mà sau này nhìn lại thấy có ý nghĩa? (2) Nếu kể lại chuyện đó cho người khác, em sẽ chọn chi tiết nào và bỏ chi tiết nào? Vì sao?

Mỗi HS viết 3 câu vào vở theo cấu trúc: tình huống đã xảy ra; lựa chọn đã làm; điều em nhận ra khi nhìn lại. Sau khi chia sẻ, lớp thống nhất ba ý: chuyện được kể là kết quả của sự chọn lọc; người kể nhìn lại quá khứ để rút ra ý nghĩa; ý nghĩa của chuyện không tự động đúng với mọi người.

Nhận biết và giải thích được kiểu kết cấu của bài tham khảo: các chuyện đời được người nói lựa chọn kể, mỗi chuyện đi kèm suy ngẫm về ý nghĩa.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc lại phần bài tham khảo trong SGK, tìm các chặng đời được kể (trải nghiệm, lựa chọn, mất mát, ý thức về thời gian hữu hạn), chỉ ra phần suy ngẫm đi kèm và trả lời: (1) Người kể đã chọn chuyện nào để kể và vì sao có thể chọn như vậy? (2) Suy ngẫm sau mỗi chuyện hướng tới ý nghĩa gì? (3) Vì sao có thể nói chuyện đời là căn cứ của bài viết nhưng không phải là công thức chung?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành với nội dung: Kết cấu = trải nghiệm nối suy ngẫm (kể một chặng đời, rồi nêu điều người kể rút ra); Căn cứ = chuyện đời do người nói lựa chọn kể (người kể chọn lọc các chặng có ý nghĩa với thông điệp tìm điều có ý nghĩa và không để kì vọng bên ngoài quyết định cuộc đời); Kết luận nhóm: chuyện của người kể là căn cứ để hiểu thông điệp, không phải quy luật áp dụng cho mọi người.

Phân tích và giải thích được các giới hạn của bài tham khảo (chi tiết sức khoẻ, thông điệp tự chủ, kinh nghiệm cá nhân, mượn cuộc đời người khác) và cách đọc tránh suy diễn.

Kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm nhận một tờ giấy A0 chia 4 ô tương ứng 4 nội dung: (1) Cần xét người nói, đối tượng, dịp và cách chọn chuyện; không xem hồi tưởng đã thành công như công thức nhân quả đơn giản. (2) Chi tiết sức khoẻ là trải nghiệm cá nhân được kể, không phải lời khuyên điều trị. (3) Thông điệp tự chủ không đồng nghĩa với bỏ học, bỏ mọi ý kiến chuyên môn hoặc liều lĩnh không xét hậu quả. (4) Bài luận của học sinh cần câu chuyện thật, khả năng tự nhìn lại và mục đích giao tiếp riêng; không mượn cuộc đời người nổi tiếng thành của mình. Mỗi HS viết ý kiến vào ô của mình, sau đó cả nhóm thống nhất và tổng hợp. Trả lời câu hỏi: Một kiểu suy diễn cần tránh là gì và vì sao ngữ liệu không nâng đỡ suy diễn đó?

Tờ khăn trải bàn của nhóm có bốn ô đúng nội dung trên, kèm một câu tổng hợp: Cách đọc có trách nhiệm là phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ. Suy diễn cần tránh: coi thành công của người kể là công thức để ai làm theo cũng thành công, vì ngữ liệu chỉ nêu trải nghiệm cá nhân và nhấn mạnh kinh nghiệm một người không bảo đảm thành công cho mọi người.

Củng cố nhận biết kết cấu, căn cứ, giới hạn của bài tham khảo; vận dụng để đánh giá các nhận định về văn bản và cách sử dụng nguồn.

HS làm bài cá nhân trong 8 phút với Phiếu học tập số 2, sau đó đối chiếu theo cặp đôi trong 5 phút và GV chữa chung. Đề bài gồm: (1) Chọn cặp yếu tố – nội dung khớp đúng vai trò: A. Lời tóm giải ở đây là toàn bộ nguyên văn bài mẫu; B. Một trường hợp đủ chứng minh quy luật cho mọi người; C. Kết cấu gắn trải nghiệm nối suy ngẫm; D. Kết cấu gắn không biến kinh nghiệm cá nhân thành công thức chung. (2) Ghép: Kết cấu – Trải nghiệm nối suy ngẫm; Căn cứ – Chuyện đời do người nói lựa chọn kể; Giới hạn – Không biến kinh nghiệm cá nhân thành công thức chung. (3) Đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Kết cấu được gắn với trải nghiệm nối suy ngẫm; b) Căn cứ được gắn với không biến kinh nghiệm cá nhân thành công thức chung; c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách; d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ. (4) Chọn hai cặp đúng: A. Căn cứ – Không biến kinh nghiệm cá nhân thành công thức chung; B. Giới hạn – Không biến kinh nghiệm cá nhân thành công thức chung; C. Kết cấu – Chuyện đời do người nói lựa chọn kể; D. Kết cấu – Trải nghiệm nối suy ngẫm.

Đáp án: (1) C (Kết cấu gắn trải nghiệm nối suy ngẫm). (2) Kết cấu – Trải nghiệm nối suy ngẫm; Căn cứ – Chuyện đời do người nói lựa chọn kể; Giới hạn – Không biến kinh nghiệm cá nhân thành công thức chung. (3) a) Đ; b) S (cần sửa thành: Căn cứ gắn với chuyện đời do người nói lựa chọn kể); c) S (đây là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ. (4) B và D. Cách tính điểm: câu 3 chấm theo số ý đúng, đúng 4 ý được 1 điểm, đúng 3 ý được 0,5 điểm, đúng 2 ý được 0,25 điểm, đúng 1 ý được 0,1 điểm.

Vận dụng kiểu kết cấu trải nghiệm nối suy ngẫm và giữ giới hạn để viết đoạn văn ngắn kể một lựa chọn nhỏ có thật của bản thân, có mục đích giao tiếp rõ ràng.

HS viết đoạn văn khoảng 120 đến 150 chữ theo bốn phần: (1) Kể một lựa chọn nhỏ đã có thật; (2) Giải thích điều mình từng chưa hiểu; (3) Nêu cách mình đã thay đổi; (4) Nêu việc muốn làm tiếp và một giới hạn của trải nghiệm này. Lưu ý: nếu chưa có trải nghiệm phù hợp thì chọn chuyện khác, không sáng tác thành tích và không cần tiết lộ điều riêng tư nhạy cảm.

Đoạn văn hoàn chỉnh có đủ bốn phần, dùng ngôi thứ nhất, có ít nhất một câu nêu giới hạn của bản thân (ví dụ: “Điều này chỉ đúng với hoàn cảnh của mình, không phải lúc nào cũng đúng với người khác”). Sau khi góp ý theo cặp, HS chỉnh sửa và nộp bản cuối.