Giáo án Thực hành tiếng Việt – Sử dụng phương tiện phi ngôn ngữ (tiếp theo)

HS huy động kiến thức nền về các loại sơ đồ và nhận ra mỗi loại sơ đồ thể hiện một kiểu quan hệ khác nhau.

GV chiếu ba hình minh hoạ đơn giản: một cây tổ chức (ví dụ cấp bậc từ tổng đến chi tiết), một sơ đồ hai vòng tròn chồng lên nhau, một trục có các mốc năm. GV đặt câu hỏi: “Ba hình này khác nhau ở điểm nào? Mỗi hình giúp người xem nhớ điều gì?” HS trả lời miệng, không ghi.

HS nêu được: hình cây thể hiện quan hệ phân cấp (cái lớn chứa cái nhỏ theo bậc); hai vòng tròn chồng nhau thể hiện phần chung và phần riêng; trục thời gian thể hiện các mốc theo trật tự trước sau. GV dẫn vào bài: sơ đồ chỉ có giá trị khi dùng đúng loại cho đúng quan hệ.

HS hệ thống hoá đúng cặp đối tượng – quan hệ của ba loại sơ đồ; nhận ra quy tắc không dùng máy móc một loại sơ đồ cho mọi quan hệ.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 1: điền vào cột “Loại sơ đồ”, “Quan hệ thể hiện”, “Ví dụ trong hồ sơ” và trả lời câu hỏi: “Vì sao không nên dùng hình tròn để so sánh hai năm độc lập?” Sau đó, HS chỉ ra một mũi tên trong sơ đồ quy trình chọn việc và nêu ý nghĩa của nó.

Kết quả hệ thống hoá trên Phiếu số 1:

• Sơ đồ cây – Quan hệ phân cấp (ví dụ: cây tổ chức ý phân cấp).
• Sơ đồ Venn – Quan hệ phần chung và riêng (ví dụ: hai tập hợp ý có phần giao nhau).
• Dòng thời gian – Các mốc theo trật tự thời gian (ví dụ: các bước theo thứ tự trước sau).
  HS rút ra: hình tròn dùng cho hai năm độc lập sẽ khiến người xem hiểu nhầm tổng, vì các năm không cùng chia một tổng. Mũi tên trong sơ đồ quy trình chỉ trình tự đề xuất, phải có ý nghĩa được nêu, không dùng để trang trí.

HS nêu được cách đọc có trách nhiệm đối với bản tóm giải và nhận ra một kiểu suy diễn cần tránh, giải thích vì sao nguồn không nâng đỡ suy diễn đó.

HS chia nhóm 4 (kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi người viết ý kiến vào một ô, sau đó thống nhất ý chung ở giữa). Nhóm đọc mục Cách đọc, kết nối và giới hạn và mục Phân tích và đánh giá, trả lời hai câu: (1) Nêu một cách đọc có trách nhiệm đối với sơ đồ quy trình. (2) Chỉ ra một suy diễn cần tránh và giải thích vì sao.

Nhóm ghi được:

• Cách đọc có trách nhiệm: xem sơ đồ như công cụ suy nghĩ, đọc đúng thứ tự mũi tên và đối chiếu số liệu trong lời; với hai phương án đều có giá trị, lập bảng ưu, nhược cho từng phương án thay vì tìm một lối “đúng tuyệt đối”.
• Suy diễn cần tránh: coi sơ đồ chọn việc là bảo đảm mọi quyết định thành công, hoặc phán xét phẩm chất của người chọn phương án khác. Lí do: mũi tên chỉ tiến trình đề xuất, không quan sát và không bảo đảm thành công; đây là công cụ suy nghĩ, không phải căn cứ đánh giá con người.
• Ghi nhớ: bản tóm giải là lời tóm giải phục vụ học tập, không phải nguyên văn hoặc bản dịch của tác phẩm; khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.

HS vận dụng kiến thức về ba loại sơ đồ và quan hệ tương ứng để làm đúng các bài tập trắc nghiệm, ghép cặp và đúng – sai.

HS làm việc cá nhân 5 phút rồi đối chiếu cặp đôi 2 phút, hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm bốn bài:
Bài 1: Chọn quan hệ thuật ngữ – nghĩa đúng: A. Sơ đồ cây – Các mốc theo trật tự thời gian; B. Sơ đồ Venn – Quan hệ phân cấp; C. Dòng thời gian – Quan hệ phần chung và riêng; D. Sơ đồ cây – Quan hệ phân cấp.
Bài 2: Ghép các yếu tố với vai trò, đặc điểm trong bản tóm giải (Sơ đồ cây; Sơ đồ Venn; Dòng thời gian với các vế quan hệ tương ứng).
Bài 3: Đọc bốn nhận định a, b, c, d và ghi Đ hoặc S.
Bài 4: Chọn hai cặp đúng trong bốn phương án A, B, C, D.

Đáp án:
Bài 1: D (Sơ đồ cây – Quan hệ phân cấp).
Bài 2: Sơ đồ cây – Quan hệ phân cấp; Sơ đồ Venn – Quan hệ phần chung và riêng; Dòng thời gian – Các mốc theo trật tự thời gian.
Bài 3: a) Đ; b) S (Sơ đồ Venn gắn với quan hệ phần chung và riêng, không phải các mốc theo trật tự thời gian); c) S (lời tóm giải là nội dung mới, không phải nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch); d) Đ.
Bài 4: A và C (Sơ đồ cây – Quan hệ phân cấp; Dòng thời gian – Các mốc theo trật tự thời gian). Đối chiếu các cặp theo nội dung, không dựa vào số thứ tự phương án.

HS chuyển sơ đồ tiến trình chọn việc thành lời giải thích mạch lạc, nêu ý nghĩa mũi tên, giới hạn của sơ đồ và chỉ đúng loại sơ đồ dùng cho quan hệ phần chung – riêng.

HS làm bài cá nhân 5 phút: viết lời giải thích khoảng một phút (khoảng 90 đến 120 chữ) về sơ đồ minh hoạ chọn việc gồm năm bước: xác định mục tiêu → liệt kê phương án → xét nguồn lực, rủi ro → thử trong phạm vi nhỏ → nhìn lại, điều chỉnh. Lời giải thích phải nêu ý nghĩa mũi tên, nêu giới hạn và chỉ loại sơ đồ dùng để so phần chung – riêng. Sau đó HS trao đổi 3 phút với bạn cùng bàn theo thang chấm.

Mẫu lời giải tham khảo: Sơ đồ mô tả quy trình chọn việc theo năm bước, từ xác định mục tiêu, liệt kê phương án, xét nguồn lực và rủi ro, thử trong phạm vi nhỏ đến nhìn lại và điều chỉnh. Mũi tên chỉ trình tự đề xuất, cho biết bước nào đi trước bước nào. Tuy nhiên, sơ đồ không bảo đảm mọi quyết định thành công. Với hai phương án đều có giá trị, nên lập bảng ưu, nhược để so sánh. Nếu cần so phần chung và riêng giữa hai nhóm ý, nên dùng sơ đồ Venn, không dùng sơ đồ quy trình.
Thang chấm 10 điểm: 2 điểm trả lời đúng thao tác yêu cầu; 4 điểm nêu và lí giải ít nhất hai chi tiết hoặc quan hệ cụ thể từ hồ sơ (mỗi chi tiết đúng và giải thích được 2 điểm); 2 điểm nối các chi tiết thành cách hiểu nhất quán; 1 điểm giữ đúng phạm vi ngữ liệu, không bịa chi tiết; 1 điểm tổ chức, diễn đạt.