Giáo án Thực hành tiếng Việt – Sử dụng phương tiện phi ngôn ngữ

Huy động kiến thức nền về việc dùng hình và lời để trình bày số liệu; xác định nhiệm vụ học tập của tiết học.

GV chiếu bảng số liệu minh hoạ: nhóm A đọc 3 cuốn, nhóm B đọc 5 cuốn, nhóm C đọc 4 cuốn trong một tháng giả định. GV đặt câu hỏi: “Nếu cần so sánh nhanh số cuốn của ba nhóm, em chọn cách trình bày nào: bảng hay biểu đồ cột? Vì sao?” HS trả lời tự do, sau đó nêu mục đích của tiết học.

HS nhận ra mục đích “so sánh” là căn cứ để chọn dạng thể hiện; HS xác định được nhiệm vụ: phân biệt bảng, biểu đồ cột, nguồn và phạm vi; viết kết luận có giới hạn từ số liệu minh hoạ $A=3$, $B=5$, $C=4$.

Nêu được đặc điểm của bảng và biểu đồ cột; giải thích được cách chọn dạng thể hiện phù hợp và yêu cầu về nhãn, mốc, gốc trục.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1, đọc phần “Khái niệm” và “Phân tích và đánh giá” trong sách.
Phiếu học tập số 1:

• Câu 1: Bảng dùng để làm gì? (gợi ý: sắp dữ liệu theo hàng và cột)
• Câu 2: Biểu đồ cột dùng để làm gì? (gợi ý: so sánh độ lớn các nhóm)
• Câu 3: Nếu câu hỏi là “so sánh ba nhóm”, em chọn dạng nào? Nếu câu hỏi là “tra cứu chính xác số cuốn của từng nhóm”, em chọn dạng nào?
• Câu 4: Nêu hai yêu cầu với biểu đồ cột (mốc, nhãn, gốc trục).
• Câu 5: Vì sao cần có lời giải thích bên cạnh hình?

Kết quả dự kiến trên Phiếu học tập số 1:

• Bảng: sắp dữ liệu theo hàng và cột, phù hợp khi cần tra cứu chính xác từng số.
• Biểu đồ cột: so sánh độ lớn các nhóm, phù hợp khi cần nhìn nhanh chênh lệch.
• Chọn dạng theo câu hỏi: so sánh thì dùng biểu đồ cột; tra cứu chính xác thì dùng bảng.
• Biểu đồ cột nên có mốc, nhãn dễ đọc, gốc trục không bóp méo chênh lệch; mỗi hình cần tên, chú giải, nguồn, thời gian, đơn vị nếu có số.
• Lời giải thích cần có vì người đọc khác khả năng thị giác, và hình không nên lặp lại mọi nhãn mà chỉ nêu phát hiện được hình hỗ trợ.

Giải thích được nguồn và phạm vi là điều kiện để hiểu và kiểm tra dữ liệu; giải thích được vì sao số liệu không đủ để suy ra nguyên nhân hay động cơ.

GV yêu cầu HS đọc đoạn “Cách đọc, kết nối và giới hạn” và phần “Hình và dữ liệu đối chiếu” (nguồn: tự biên soạn). GV đặt câu hỏi thảo luận nhóm 4 người:

• Câu hỏi 1: Vì sao “B cao hơn A 2 cuốn” không đủ để kết luận “B yêu sách hơn”?
• Câu hỏi 2: Ảnh một thư viện đẹp có chứng minh được các con số trên không? Vì sao?
• Câu hỏi 3: Vì sao biểu đồ cột phải kèm dòng ghi “số liệu minh hoạ, không phải khảo sát”?

Kết luận dự kiến của nhóm:

• Số liệu không đo chất lượng đọc hay điều kiện tiếp cận sách, nên không thể suy ra B yêu sách hơn.
• Ảnh minh hoạ không tự là bằng chứng quan sát; ảnh thư viện đẹp không chứng minh các con số.
• Dòng ghi “số liệu minh hoạ, không phải khảo sát” giúp người đọc không gán số liệu giả định là khảo sát lớp thật.
• Trước khi suy từ tương quan ra nguyên nhân, cần căn cứ nguồn và phạm vi ghi; ở đây nguồn là “tự biên soạn”, phạm vi là một tháng giả định, ba nhóm cùng phạm vi ghi.

Vận dụng được kiến thức về bảng, biểu đồ cột, nguồn và phạm vi để làm đúng các bài tập 2, 3, 4, 5; phân biệt được lời tóm giải với nguyên văn tác phẩm.

GV tổ chức trò chơi “Ghép đúng – Đúng hay sai” theo cặp, hoàn thành các bài tập sau:

• Bài 2: Chọn quan hệ thuật ngữ – nghĩa đúng theo hồ sơ. A. Bảng – Sắp dữ liệu theo hàng và cột; B. Bảng – Điều kiện để hiểu và kiểm tra dữ liệu; C. Biểu đồ cột – Sắp dữ liệu theo hàng và cột; D. Nguồn và phạm vi – So sánh độ lớn các nhóm.
• Bài 3: Ghép các yếu tố với vai trò hoặc đặc điểm: Bảng; Biểu đồ cột; Nguồn và phạm vi.
• Bài 4: Đúng hay sai: a) Bảng được gắn với sắp dữ liệu theo hàng và cột; b) Biểu đồ cột được gắn với điều kiện để hiểu và kiểm tra dữ liệu; c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách; d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
• Bài 5: Chọn hai cặp đúng: A. Bảng – So sánh độ lớn các nhóm; B. Bảng – Sắp dữ liệu theo hàng và cột; C. Biểu đồ cột – Điều kiện để hiểu và kiểm tra dữ liệu; D. Nguồn và phạm vi – Điều kiện để hiểu và kiểm tra dữ liệu.

Đáp án:

• Bài 2: A (Bảng – Sắp dữ liệu theo hàng và cột).
• Bài 3: Bảng → Sắp dữ liệu theo hàng và cột; Biểu đồ cột → So sánh độ lớn các nhóm; Nguồn và phạm vi → Điều kiện để hiểu và kiểm tra dữ liệu.
• Bài 4: a) Đ; b) S (Biểu đồ cột gắn với so sánh độ lớn các nhóm); c) S (đây là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ.
• Bài 5: B và D (Bảng – Sắp dữ liệu theo hàng và cột; Nguồn và phạm vi – Điều kiện để hiểu và kiểm tra dữ liệu).
  Ghi chú: nhấn mạnh cần đối chiếu đúng cặp đối tượng và đặc điểm, không ghép theo một từ trùng.

Vận dụng được việc chọn dạng thể hiện phù hợp, tính chênh lệch và tổng, rồi viết kết luận có giới hạn, không gọi số liệu minh hoạ là quan sát thật.

Mỗi cặp thực hiện: (1) chọn dạng thể hiện phù hợp cho bảng A = 3, B = 5, C = 4 với mục đích so sánh; (2) tính chênh lệch $B-A$ và tổng số cuốn; (3) viết 2–3 câu kết luận có giới hạn, có ghi “số liệu minh hoạ, không phải khảo sát”.

Sản phẩm dự kiến:

• Dạng thể hiện: biểu đồ cột (so sánh độ lớn ba nhóm), kèm bảng nếu cần tra cứu số chính xác.
• Tính toán: $B-A=5-3=2$ cuốn; tổng $3+5+4=12$ cuốn.
• Kết luận mẫu: “Số liệu minh hoạ, không phải khảo sát: nhóm B đọc nhiều hơn nhóm A 2 cuốn trong một tháng giả định, tổng ba nhóm là 12 cuốn. Số liệu này không đo chất lượng đọc hay điều kiện tiếp cận sách, nên không đủ để kết luận nhóm nào yêu sách hơn.”