Giáo án Sự sống và cái chết

Huy động hiểu biết nền về sự sống, cái chết và tuyệt chủng; xác định vấn đề và nhiệm vụ đọc hiểu của bài.

GV chiếu hai câu hỏi: “Khi nói đến sự sống, em nghĩ đến hình ảnh nào?” và “Khi nghe từ tuyệt chủng, em hiểu điều gì?”. HS viết nhanh mỗi câu một đến hai từ khóa vào vở, sau đó chia sẻ với bạn bên cạnh. GV dẫn dắt nêu nhiệm vụ: đọc văn bản để phân biệt cái chết của cá thể, sự biến mất của loài và tiến trình sự sống, đồng thời nhận ra lớp suy tưởng của tác giả.

Danh sách từ khóa trên bảng lớp (ví dụ: cây, đa dạng, biến mất, ký ức, con người). Vấn đề bài học được ghi nhận: Sự sống trong văn bản được hình dung như thế nào, và đọc ra sao để vừa tin cậy thông tin khoa học vừa cảm nhận suy tưởng nhân sinh.

Nhận biết vai trò của hình ảnh cây sự sống; phân biệt ba quy mô cần tách bạch; giải thích lợi ích và giới hạn của hình ảnh này.

HS làm việc nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1 dựa trên bản tóm giải. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Hình ảnh cây phân nhánh theo thời gian giúp người đọc hình dung điều gì? (2) Cái chết của cá thể, sự biến mất của loài và tiến trình sự sống khác nhau thế nào? (3) Hình ảnh cây có những giới hạn nào và vì sao cần đọc cùng phần giải thích khoa học?

Kết quả trên Phiếu học tập số 1, gồm:

• Ba quy mô: cái chết của cá thể là sự kết thúc của một cá thể; sự biến mất của một loài là tuyệt chủng; tiến trình sự sống là quá trình phát triển, đa dạng và biến đổi qua thời gian.
• Lợi ích: cây giúp hình dung sự phát triển theo thời gian, sự phân nhánh, mối liên hệ giữa các nhánh và những nhánh kết thúc; dễ nhớ hơn một danh sách.
• Giới hạn: hình ảnh không diễn tả hết mọi cơ chế tiến hóa, tốc độ hay quan hệ trao đổi phức tạp; cũng không được dùng để xếp các loài theo thang phẩm giá.

Tách bạch dữ kiện, mô hình giải thích và suy ngẫm của tác giả; nhận ra lớp ý nghĩa nhân sinh bên thông tin khoa học.

Kĩ thuật mảnh ghép: nhóm chuyên gia tìm một loại thông tin trong văn bản, sau đó ghép nhóm để trình bày. GV ghi bảng ba cột: Dữ kiện, Mô hình giải thích, Suy ngẫm. HS xếp các nội dung của bản tóm giải vào từng cột và giải thích căn cứ. Câu hỏi GV: “Đâu là điều được trình bày như thông tin khoa học? Đâu là hình ảnh giúp hình dung? Đâu là suy tưởng về quan hệ giữa hữu hạn và tiếp nối?”.

Bảng phân loại trên bảng phụ:

• Dữ kiện: văn bản trình bày lịch sử sự sống qua sự phát triển, đa dạng, biến đổi và tuyệt chủng; sự phân biệt cái chết của cá thể, sự biến mất của loài và tiến trình sự sống.
• Mô hình giải thích: cây phân nhánh theo thời gian, dùng để hình dung cấu trúc của sự sống.
• Suy ngẫm: quan hệ giữa hữu hạn và tiếp nối; cái nhìn về con người trong tự nhiên; mong người đọc nhận thức sự sống vừa phong phú vừa mong manh.

Nêu được cách đọc và sử dụng nguồn phù hợp; chỉ ra một suy diễn cần tránh và giải thích vì sao.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 2. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Đọc từ thông tin cơ bản đến quan hệ giữa các chi tiết, cần chú ý những gì? (2) Vì sao không nên dùng suy tưởng về cái chết để xem nhẹ mất mát hoặc khuyên hành động gây hại? (3) Vì sao phần học này chỉ tự diễn giải, không thay bản dịch hay văn xuôi hiện đại?

Kết quả trên Phiếu học tập số 2:

• Cách đọc: đi từ thông tin cơ bản, nhận chức năng nhan đề và hình ảnh khái quát, xem nguồn và quan hệ giữa các chi tiết.
• Suy diễn cần tránh: dùng suy tưởng về cái chết để xem nhẹ mất mát hoặc khuyên hành động gây hại.
• Lí do: mục tiêu của văn bản là trân trọng sự sống; suy tưởng không phải căn cứ khoa học và không cho phép hợp thức hóa hành vi gây hại.

Củng cố kiến thức về cách đọc, các cặp khái niệm và phân biệt đúng sai các nhận định về nguồn.

HS làm bài tập từ mục Bài tập (kèm đáp án) của bài học, kết hợp bài tập tương tác trên NeoEdu.
Câu 1 (trắc nghiệm): Cách đọc có trách nhiệm là gì? A. Phân biệt dữ kiện, mô hình và suy ngẫm; B. Khẳng định mọi loài bất biến; C. Đồng nhất cái chết cá thể với tuyệt chủng loài; D. Coi hình ảnh so sánh là toàn bộ cơ chế khoa học.
Câu 2 (ghép cặp): Ghép các yếu tố với vai trò hoặc đặc điểm được trình bày trong bản tóm giải.
Câu 3 (đúng sai): a) Cây sự sống được gắn với mô hình hình dung phân nhánh và thời gian. b) Tuyệt chủng được gắn với lớp ý nghĩa nhân sinh bên thông tin khoa học. c) Các lời tóm giải là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
Câu 4 (chọn hai cặp đúng): A. Cây sự sống – Mô hình hình dung phân nhánh và thời gian; B. Tuyệt chủng – Lớp ý nghĩa nhân sinh bên thông tin khoa học; C. Suy tưởng – Lớp ý nghĩa nhân sinh bên thông tin khoa học; D. Cây sự sống – Sự biến mất của một loài.

Đáp án:

• Câu 1: A (Phân biệt dữ kiện, mô hình và suy ngẫm).
• Câu 2: Cây sự sống – Mô hình hình dung phân nhánh và thời gian; Tuyệt chủng – Sự biến mất của một loài; Suy tưởng – Lớp ý nghĩa nhân sinh bên thông tin khoa học.
• Câu 3: a) Đ; b) S (Tuyệt chủng gắn với sự biến mất của một loài); c) S (đây là bản tóm giải, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ. Chấm theo số ý đúng: 4 ý đúng 1 điểm; 3 ý 0,5; 2 ý 0,25; 1 ý 0,1; 0 ý 0.
• Câu 4: A và C. Các phương án B và D ghép sai đối tượng với đặc điểm.

Vận dụng kiến thức để phân tích lợi ích và giới hạn của hình ảnh cây sự sống; viết bản tóm giải ngắn gọn, giữ đúng nội dung và phân biệt với nguyên văn.

HS viết hai sản phẩm cá nhân:
(1) Đoạn văn khoảng 150 chữ trả lời yêu cầu: Phân tích lợi ích và giới hạn của hình ảnh cây sự sống. Đoạn văn cần nêu ít nhất hai chi tiết hoặc quan hệ cụ thể trong văn bản và giải thích tác dụng của chúng.
(2) Bản tóm giải 4 đến 5 câu về Sự sống và cái chết, chỉ dùng thông tin đã cung cấp, kèm một câu nói rõ đây không phải nguyên văn hay bản dịch.
Câu hỏi GV đặt ra khi HS viết: “Chi tiết nào em lấy từ văn bản? Em đã nói đúng mối quan hệ giữa các ý chưa?”.

Đoạn văn mẫu tham khảo (GV không yêu cầu trùng lặp): Hình ảnh cây sự sống giúp người đọc hình dung sự phát triển qua thời gian với những nhánh phân tách và những nhánh kết thúc, nhờ đó tri thức dễ nhớ hơn một danh sách rời rạc. Tuy nhiên, hình ảnh này không diễn tả hết cơ chế tiến hóa, tốc độ hay quan hệ trao đổi phức tạp, nên cần đọc cùng phần giải thích khoa học và không dùng để xếp các loài theo thang phẩm giá.
Bản tóm giải mẫu: Văn bản Sự sống và cái chết của Trịnh Xuân Thuận trình bày lịch sử sự sống qua sự phát triển, đa dạng, biến đổi và tuyệt chủng, hình dung như một cây phân nhánh theo thời gian. Tác giả phân biệt cái chết của cá thể, sự biến mất của loài và tiến trình sự sống, từ đó suy ngẫm về quan hệ giữa hữu hạn và tiếp nối. Đây là lời tóm giải phục vụ học tập, không phải nguyên văn hay bản dịch.