Giáo án Nghệ thuật truyền thống của người Việt

Huy động hiểu biết và trải nghiệm của HS về đền chùa, nhà thờ họ, tượng thờ; từ đó xác định vấn đề của bài học về mối quan hệ giữa tín ngưỡng, môi trường, vật liệu và hình thức nghệ thuật.

GV đặt câu hỏi: “Em đã từng thấy công trình tôn giáo, tín ngưỡng hoặc đồ thờ nào? Em chú ý điều gì ở mái, cột, vật liệu và trang trí?” HS ghi nhanh 3 đến 4 đối tượng, sau đó chia sẻ với bạn bên cạnh.

Danh sách 3 đến 4 công trình hoặc đồ thờ do HS nêu (ví dụ: đền, chùa, bàn thờ, tượng thờ, nhà thờ họ) kèm một nhận xét ngắn về mái, cột, gỗ hoặc hoa văn. Vấn đề được ghi lên bảng: Nghệ thuật truyền thống của người Việt được hình thành và biểu hiện như thế nào, gắn với những yếu tố nào?

HS nhận biết các yếu tố tác động đến nghệ thuật người Việt, các loại hình được nêu và dẫn chứng tương ứng; lập được sơ đồ theo chuỗi yếu tố tác động → loại hình → dẫn chứng → nhận xét.

HS đọc bản tóm giải Nghệ thuật truyền thống của người Việt (Nguyễn Văn Huyên), sau đó làm Phiếu học tập số 1 theo nhóm 4 người. Nhiệm vụ: điền sơ đồ, đánh dấu phần mô tả (M) và phần nhận xét (NX) trong văn bản. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Những yếu tố nào tác động đến nghệ thuật người Việt theo văn bản? (2) Các loại hình nào được nêu? (3) Dẫn chứng nào được dùng để minh hoạ? (4) Tác giả nhận xét điều gì?

Sơ đồ đã điền đủ của Phiếu học tập số 1 với các dòng chính: Tín ngưỡng → đền chùa, tác phẩm thờ → nhận xét: tín ngưỡng là một nguồn tác động sáng tạo truyền thống. Điều kiện tự nhiên, vật liệu → cấu trúc gỗ, mái, cột → nhận xét: nhu cầu tinh thần gắn với kĩ thuật và môi trường. Kiến trúc, điêu khắc, trang trí → dẫn chứng từ các loại hình → nhận xét: bài không chỉ kể danh mục mà còn nói về thiên hướng sáng tạo, cách biểu hiện và quan hệ giữa các lĩnh vực.

HS phân biệt được mô tả một công trình cụ thể với khái quát về nghệ thuật; nêu được giới hạn về thời điểm, phạm vi, nguồn của khảo cứu và giải thích vì sao cần đối chiếu nhiều trường hợp.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 2, đọc phần Ví dụ trong văn bản và trả lời: (1) Thế nào là mô tả công trình? (2) Thế nào là khái quát về nghệ thuật? (3) Vì sao một ngôi đền không đủ đại diện mọi vùng, mọi cộng đồng, mọi thời? (4) Khi dùng một khảo cứu lịch sử cần chú ý những gì?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành với các ý chính: Mô tả nêu đặc điểm một hoặc một nhóm công trình cụ thể như vật liệu, mái, cột, chức năng. Khái quát là bước giải thích rộng hơn về khuynh hướng nghệ thuật, cần nhiều trường hợp và bối cảnh. Một ngôi đền không đủ đại diện mọi vùng, mọi cộng đồng, mọi thời. Khi dùng khảo cứu lịch sử cần chú ý thời điểm, phạm vi, nguồn và sự biến đổi (đáp án A của bài tập 2).

HS ghi nhớ ba khái niệm trọng tâm (Tín ngưỡng, Vật liệu và kĩ thuật, Bối cảnh khảo cứu) và nêu được cách đọc có trách nhiệm, phân biệt phần mô tả với đánh giá, tránh suy diễn.

HS làm việc theo nhóm 4 người trên khăn trải bàn: chia khăn thành ba ô tương ứng ba khái niệm. Mỗi nhóm viết vào từng ô một ví dụ minh hoạ lấy từ văn bản và một ý về cách đọc có trách nhiệm (ví dụ: không tự thu lấy vật liệu, không sao chép ảnh không phép; tìm nguồn đơn vị quản lí và tiếng nói nghệ nhân khi liên hệ bảo tồn).

Khăn trải bàn có ba ô: Tín ngưỡng – Một nguồn tác động sáng tạo truyền thống (minh hoạ: đền chùa, tác phẩm thờ); Vật liệu và kĩ thuật – Gắn môi trường, cấu trúc nghệ thuật (minh hoạ: cấu trúc gỗ, mái, cột); Bối cảnh khảo cứu – Giới hạn để hiểu các khái quát (minh hoạ: một ngôi đền không đủ đại diện mọi vùng). Mỗi nhóm có thêm 1 ý về cách đọc có trách nhiệm: liên hệ bảo tồn cần tìm nguồn đơn vị quản lí và tiếng nói nghệ nhân.

HS vận dụng kiến thức đã học để ghép đúng khái niệm với đặc điểm, đánh giá đúng sai các nhận định về văn bản và cách sử dụng nguồn; rèn kĩ năng đọc hiểu và lập luận ngắn.

HS làm bốn bài tập: (1) Ghép các yếu tố với vai trò/đặc điểm: Tín ngưỡng, Vật liệu và kĩ thuật, Bối cảnh khảo cứu. (2) Khi dùng một khảo cứu lịch sử, cần chú ý gì? A. Thời điểm, phạm vi, nguồn và sự biến đổi; B. Coi mọi nghệ thuật đồng nhất; C. Áp mọi nhận xét cho mọi thời; D. Bỏ hoàn toàn dẫn chứng. (3) Đọc các nhận định: a) Tín ngưỡng được gắn với một nguồn tác động sáng tạo truyền thống; b) Vật liệu và kĩ thuật được gắn với giới hạn để hiểu các khái quát; c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách; d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ. (4) Chọn hai cặp đúng: A. Vật liệu và kĩ thuật – Giới hạn để hiểu các khái quát; B. Bối cảnh khảo cứu – Giới hạn để hiểu các khái quát; C. Tín ngưỡng – Gắn môi trường, cấu trúc nghệ thuật; D. Tín ngưỡng – Một nguồn tác động sáng tạo truyền thống. HS có thể làm trực tiếp trên bài tập tương tác NeoEdu rồi đối chiếu với đáp án.

Đáp án: (1) Tín ngưỡng – Một nguồn tác động sáng tạo truyền thống; Vật liệu và kĩ thuật – Gắn môi trường, cấu trúc nghệ thuật; Bối cảnh khảo cứu – Giới hạn để hiểu các khái quát. (2) Đáp án A: thời điểm, phạm vi, nguồn và sự biến đổi. (3) a) Đúng; b) Sai (vật liệu và kĩ thuật gắn với môi trường, cấu trúc nghệ thuật); c) Sai (đây là bản tóm giải nguyên gốc, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đúng. Nhóm 4 ý: 0, 0,1, 0,25, 0,5, 1 điểm theo số ý đúng. (4) Đáp án B và D. Đáp án B, D đúng vì ghép đúng đối tượng với đặc điểm; A và C ghép sai.

HS vận dụng kiến thức để viết lại nội dung chính của bản tóm giải bằng lời của mình, phân biệt rõ với nguyên văn và nêu được cách liên hệ bảo tồn có trách nhiệm.

HS viết một đoạn tóm giải khoảng 120 đến 150 chữ về Nghệ thuật truyền thống của người Việt, chỉ dùng thông tin trong văn bản. Đoạn văn cần: (1) nêu đối tượng; (2) nêu ba yếu tố tác động hoặc loại hình chính; (3) một nhận xét về mối quan hệ giữa tín ngưỡng, vật liệu và hình thức; (4) một câu nói rõ đây là lời tóm giải, không phải nguyên văn hay bản dịch. Câu hỏi GV đặt ra: “Nếu muốn đề xuất bảo tồn một đền cổ ở địa phương, em sẽ tìm căn cứ ở đâu và tránh làm gì?”

Đoạn tóm giải ngắn bằng lời của HS, có câu xác nhận đây là bản tóm giải, không chép nguyên văn. Ý trả lời dự kiến: tìm nguồn từ đơn vị quản lí di tích và tiếng nói của nghệ nhân; không tự ý thu lấy vật liệu, không sao chép ảnh khi chưa có phép.