Giáo án Tri thức ngữ văn – Văn bản thông tin, bản tin và cách đưa tin

HS nhận ra một bản tin thường cung cấp những điều gì và đặt câu hỏi về mức độ chắc chắn của thông tin; từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV đưa ra hai câu ghi trên bảng: “Một sự việc vừa xảy ra tại địa phương” và “Theo điều tra, đa số người dân đồng tình với chủ trương mới.” GV đặt câu hỏi: Câu nào cho biết sự việc có căn cứ rõ ràng? Vì sao em cần biết thêm thời gian, địa điểm, nguồn của thông tin?

HS nêu được: câu thứ nhất là thông tin về sự việc nhưng thiếu thời gian, địa điểm, nguồn nên chưa đủ căn cứ; câu thứ hai dùng cụm “theo điều tra” nhưng chưa rõ cách thu thập và phạm vi, nên cần thận trọng. Từ đó xác định nhiệm vụ: tìm hiểu thông tin cơ bản, chi tiết, phương tiện phi ngôn ngữ và cách đọc có trách nhiệm.

HS nêu được khái niệm thông tin cơ bản và chi tiết; phân biệt được vai trò của hai yếu tố này trong văn bản thông tin, bản tin.

HS đọc mục Văn bản thông tin, bản tin và mục Phân tích và đánh giá trong sách, làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Tìm trong bản tóm giải một câu nêu đặc điểm của văn bản thông tin và một câu nêu đặc điểm của bản tin. (2) Điền vào phiếu: khái niệm thông tin cơ bản là gì; chi tiết dùng để làm gì. (3) Nêu hai quan hệ cần tìm khi đọc: quan hệ nhân quả hoặc tiến trình và chi tiết nâng đỡ.

Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1, trong đó: Thông tin cơ bản là nội dung chính văn bản cung cấp; Chi tiết là thành phần giải thích, chứng minh nội dung. Khi đọc cần tìm thông tin cơ bản, quan hệ nhân quả hoặc tiến trình, chi tiết nâng đỡ, mục đích và mức chắc chắn. Văn bản thông tin cung cấp hiểu biết, thường dùng dữ liệu có tác giả, thời gian, địa điểm, đơn vị và nguồn; bản tin chú ý sự việc có tính cập nhật.

HS nhận biết vai trò của phương tiện phi ngôn ngữ; biết cách đọc có trách nhiệm, phân biệt dữ liệu minh hoạ với khảo sát thực tế và tránh suy diễn vượt căn cứ.

GV nêu dữ liệu minh hoạ trong sách: nhóm A đọc 3 sách, nhóm B đọc 5 sách, nhóm C đọc 4 sách trong một tháng giả định; tổng là 12 sách; biểu cột phù hợp để so sánh số lượng. HS trao đổi theo cặp: (1) Phương tiện phi ngôn ngữ như biểu đồ cần có những gì? (2) Có được kết luận “đa số học sinh đọc nhiều hơn” từ dữ liệu này không? Vì sao? (3) Khi nào được dùng cụm “theo điều tra”?

HS nêu được: phương tiện phi ngôn ngữ cần chú thích, tỉ lệ, nguồn, alt; không dùng dự báo như kết quả quan sát. Dữ liệu minh hoạ không phải khảo sát; chỉ được gọi là thực tế khi có cách ghi, thời gian, phạm vi và sự đồng ý phù hợp. Dữ liệu trên chỉ cho thấy B đọc hơn A 2 cuốn và tổng là 12 cuốn; không đủ để kết luận về chất lượng hay điều kiện đọc.

HS củng cố khái niệm thông tin cơ bản, chi tiết, phi ngôn ngữ và phân biệt đúng sai trong các nhận định về văn bản thông tin, bản tin.

HS làm bài tập 2, 3, 4 và 5 trong mục Bài tập (kèm đáp án). Đề: (a) Mục nào là cách hiểu đúng: A. Thông tin cơ bản: Nội dung chính văn bản cung cấp; B. Thông tin cơ bản: Thành phần giải thích, chứng minh nội dung; C. Chi tiết: Hình, bảng, sơ đồ hỗ trợ diễn đạt; D. Phi ngôn ngữ: Nội dung chính văn bản cung cấp. (b) Ghép: Thông tin cơ bản; Chi tiết; Phi ngôn ngữ với vai trò tương ứng. (c) Đúng hay sai: a) Thông tin cơ bản gắn với nội dung chính văn bản cung cấp; b) Chi tiết gắn với hình, bảng, sơ đồ hỗ trợ diễn đạt; c) Các lời tóm giải là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách; d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ. (d) Chọn hai cặp đúng: A. Thông tin cơ bản – Thành phần giải thích, chứng minh nội dung; B. Thông tin cơ bản – Nội dung chính văn bản cung cấp; C. Chi tiết – Hình, bảng, sơ đồ hỗ trợ diễn đạt; D. Phi ngôn ngữ – Hình, bảng, sơ đồ hỗ trợ diễn đạt.

Đáp án: (a) A. (b) Thông tin cơ bản – Nội dung chính văn bản cung cấp; Chi tiết – Thành phần giải thích, chứng minh nội dung; Phi ngôn ngữ – Hình, bảng, sơ đồ hỗ trợ diễn đạt. (c) a) Đúng; b) Sai, vì chi tiết là thành phần giải thích, chứng minh nội dung; c) Sai, vì đây là bản tóm giải phục vụ học tập, không phải nguyên văn hay bản dịch; d) Đúng. (d) B và D. HS có thể tra cứu thêm trên trang bài học NeoEdu để kiểm tra đáp án.

HS vận dụng tri thức để nêu hai chi tiết trong một ví dụ tự viết, giải thích tác dụng và giữ đúng phạm vi dữ liệu.

GV nêu nhiệm vụ: Vận dụng tri thức vào ví dụ tự viết trong hồ sơ: nêu hai chi tiết và giải thích, không thêm điều chưa có. HS viết 5 đến 7 câu về một ví dụ dữ liệu minh hoạ (có thể dùng số liệu A = 3, B = 5, C = 4 cuốn). Yêu cầu: nêu hai chi tiết, mỗi chi tiết kèm một câu giải thích; ghi nhãn giả định nếu là dữ liệu minh hoạ; không gọi là điều tra.

Mẫu tham khảo: Dữ liệu minh hoạ (giả định) cho thấy nhóm B đọc 5 cuốn, nhiều hơn nhóm A 2 cuốn; tổng ba nhóm là 3 + 5 + 4 = 12 cuốn. Chi tiết thứ nhất (số cuốn của B) là thành phần làm rõ quan hệ so sánh; chi tiết thứ hai (tổng 12 cuốn) giúp người đọc nắm quy mô dữ liệu. Tuy nhiên đây chỉ là số lượng, chưa đủ để kết luận về chất lượng sách đã đọc. Biểu đồ cột phù hợp để so sánh ba số lượng cùng đơn vị.