Giáo án Viết bài văn nghị luận phân tích, đánh giá một tác phẩm văn học – Chủ đề và nhân vật trong tác phẩm truyện

Giúp HS nhận ra bài nghị luận phân tích bắt đầu bằng việc xác định vấn đề và ý trung tâm, không bắt đầu bằng kể lại sự việc; từ đó hình thành nhu cầu tìm hiểu đặc điểm thể loại.

HS đọc đoạn mở của bản mẫu “Một mái nhà của cảm giác” (từ “Dưới bóng hoàng lan của Thạch Lam…” đến “…đồng thời để người đọc cảm được sự mong manh của thời gian”). GV nêu ba câu hỏi: (1) Đoạn mở nêu điều gì trước tiên: kể lại biến cố hay nêu vấn đề? (2) Ý trung tâm mà người viết hướng tới là gì? (3) Người viết nhìn cuộc trở về của Thanh từ điểm nhìn nào?

Ý trung tâm: cuộc trở về của Thanh mở ra một thế giới quen thuộc (nhà, bà, Nga), những điều nhỏ trở thành nơi nương tựa tinh thần. Đoạn mở không kể lại diễn biến mà nêu vấn đề và định hướng phân tích. Điểm nhìn: theo Thanh, qua cảm nhận của nhân vật và người kể ngôi ba theo gần Thanh.

HS nêu được mục đích và dấu hiệu nhận biết của bài nghị luận phân tích, phân biệt được với các kiểu văn bản dễ nhầm lẫn.

HS hoạt động nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1. Mỗi HS điền vào phần riêng, sau đó thống nhất kết quả nhóm. Nội dung Phiếu học tập số 1 gồm: Kiểu văn bản (bài phân tích, bài kể lại, bài cảm nghĩ, bài báo cáo, văn bản điều hành hoặc nội quy); Mục đích; Dấu hiệu nhận biết; Ví dụ trong bản mẫu hoặc tình huống quen thuộc.

Kết quả bảng phân biệt:

• Bài phân tích: giải thích chủ đề, nhân vật bằng căn cứ có xuất xứ; có luận điểm, chi tiết nâng đỡ và quan hệ giải thích.
• Bài kể lại: thuật lại diễn biến sự việc theo trình tự; không nhất thiết nêu luận điểm.
• Bài cảm nghĩ: bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ cá nhân trước tác phẩm.
• Bài báo cáo: trình bày câu hỏi, phương pháp, kết quả, giới hạn và tài liệu.
• Văn bản điều hành hoặc nội quy: nêu rõ phạm vi, yêu cầu hoặc các bước; không tự tạo thẩm quyền.
  Kết luận nhóm: bài phân tích không chỉ nêu ý đúng mà phải chỉ ra vì sao ý đó đúng theo văn bản.

HS trình bày được quy trình viết bài phân tích và vận dụng cách đánh dấu, tìm chi tiết nâng đỡ cho từng kết luận.

GV trình bày quy trình gồm năm bước: làm rõ đề và người đọc; tìm ý gắn điểm nhìn theo Thanh; chọn căn cứ có xuất xứ; lập trật tự để làm rõ quan hệ với bà và Nga; viết bản đầu và kiểm tra không tự thêm tương lai nhân vật. Sau đó cả lớp thực hiện mẫu: lấy kết luận “Thanh thấy bình yên khi trở lại nhà bà” và tìm chi tiết nâng đỡ trong bản mẫu (cái mát trong nhà, hương hoàng lan, sự chăm sóc của bà). GV nêu câu hỏi: Nếu viết “Thanh sẽ sớm quyết định ở lại làng”, em kiểm tra câu này thế nào?

Quy trình: làm rõ đề và người đọc → tìm ý theo điểm nhìn Thanh → chọn căn cứ có xuất xứ → lập trật tự (mở, triển khai, kết) → viết bản đầu → kiểm tra từng kết luận.
Ví dụ đánh dấu: Kết luận “Thanh thấy bình yên khi trở lại nhà bà” có chi tiết nâng đỡ là “cái mát trong nhà”, “hương hoàng lan”, “sự chăm sóc của bà”.
Kiểm tra câu “Thanh sẽ sớm quyết định ở lại làng”: không có căn cứ trong văn bản, là tự thêm tương lai nhân vật; cần bỏ hoặc thay bằng nhận định về cảm giác hiện tại của Thanh.

HS củng cố nhận biết mục đích bài phân tích, các yếu tố được trình bày trong bản tóm giải và cách sử dụng nguồn có căn cứ.

Bài 1: Cách thực hiện nào phù hợp mục đích hoạt động? A. Chỉ liệt kê thuật ngữ, không cần căn cứ cụ thể. B. Dùng số liệu tự tạo nhưng viết là kết quả khảo sát thật. C. Lấy lời bài mẫu làm trải nghiệm đã xảy ra của bản thân. D. Phân tích chủ đề và nhân vật có căn cứ, phù hợp người đọc.
Bài 2: Ghép các yếu tố với vai trò trong bản tóm giải: Mục tiêu; Trọng tâm nội dung; Kiểm tra chất lượng với các nội dung: phân tích chủ đề và nhân vật có căn cứ, phù hợp người đọc; điểm nhìn theo Thanh và quan hệ với bà và Nga; không tự thêm tương lai nhân vật.
Bài 3: Đọc các nhận định và đánh dấu Đúng (Đ) hoặc Sai (S): a) Mục tiêu được gắn với phân tích chủ đề và nhân vật có căn cứ, phù hợp người đọc. b) Trọng tâm nội dung được gắn với không tự thêm tương lai nhân vật. c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.

Bài 1: D (phân tích chủ đề và nhân vật có căn cứ, phù hợp người đọc). Lí do: các lựa chọn A, B, C đều thiếu căn cứ hoặc trung thực trong sử dụng nguồn.
Bài 2: Mục tiêu – phân tích chủ đề và nhân vật có căn cứ, phù hợp người đọc; Trọng tâm nội dung – điểm nhìn theo Thanh và quan hệ với bà và Nga; Kiểm tra chất lượng – không tự thêm tương lai nhân vật.
Bài 3: a) Đ; b) S (trọng tâm nội dung là điểm nhìn theo Thanh và quan hệ với bà và Nga, còn không tự thêm tương lai là tiêu chí kiểm tra); c) S (đây là bản tóm giải nguyên gốc, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ.

HS sắp xếp đúng trình tự thực hiện bài viết và chỉnh một câu khẳng định tuyệt đối thành nhận xét có phạm vi, vẫn giữ các nội dung riêng của mô hình.

Bài 1: Sắp xếp quy trình theo quan hệ điều kiện trước – sau: (a) Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ có thể sử dụng. (b) Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu. (c) Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa. (d) Tổ chức và thực hiện bản đầu theo mục đích.
Bài 2: Sửa nhận xét “Mô hình này chứng minh mọi người đều phải làm đúng như vậy”; thay bằng nhận xét đúng phạm vi và giữ hai điều riêng của hoạt động: Thanh thấy bình yên khi trở lại nhà bà và mùi hoàng lan; cuộc gặp Nga nối kí ức với rung động mới.

Bài 1: (b) → (a) → (d) → (c). Lí do: cần biết mục đích mới chọn nguồn; có căn cứ mới triển khai; sau khi có bản đầu mới đánh giá để sửa. Không dùng trật tự này làm khuôn cứng cho mọi vòng viết lại.
Bài 2: Câu sửa mẫu: “Mô hình này cho thấy một hướng phân tích có căn cứ: Thanh thấy bình yên khi trở lại nhà bà và mùi hoàng lan, còn cuộc gặp Nga nối kí ức với rung động mới.” Câu sửa đã bỏ tính tuyệt đối “mọi người đều phải”, giữ nội dung cụ thể của mô hình.

HS vận dụng tiêu chí đánh giá để viết phản hồi có đủ ba phần: điểm đạt có chi tiết, điều cần kiểm tra và cách chỉnh hoặc thử lại; từ đó hình thành kĩ năng tự sửa bài viết của mình.

HS làm việc cá nhân với đoạn mẫu: “Thanh trở lại không chỉ một địa điểm. Cái mát trong nhà, hương hoàng lan và sự chăm sóc của bà đánh thức ở Thanh cảm giác được che chở.” HS viết phản hồi gồm ba phần: (1) Một điểm đạt, có chi tiết trong đoạn; (2) Một điều cần kiểm tra gắn với yêu cầu bài viết; (3) Một cách chỉnh hoặc thử lại, giữ đúng phạm vi nguồn. Tiêu chí chấm phản hồi trên thang 10 điểm: 3 điểm điểm đạt có chi tiết; 3 điểm điều cần kiểm tra gắn yêu cầu, không bịa lỗi; 3 điểm đề xuất khả thi, giữ phạm vi nguồn; 1 điểm giọng phản hồi rõ và tôn trọng.

Mẫu phản hồi: (1) Điểm đạt: đoạn nêu được cảm giác được che chở qua ba chi tiết cụ thể là cái mát trong nhà, hương hoàng lan và sự chăm sóc của bà. (2) Điều cần kiểm tra: câu “Thanh trở lại không chỉ một địa điểm” chưa nói rõ Thanh trở lại thành nơi nào về mặt tình cảm; cần kiểm tra xem luận điểm có được giải thích không. (3) Cách chỉnh: thêm một câu nối giữa ý và căn cứ, ví dụ “Qua những chi tiết ấy, nhà trở thành nơi Thanh tìm lại cảm giác thuộc về”, và không thêm tương lai nhân vật.