Giáo án Đọc bài viết tham khảo: Lại đọc Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân

HS nhận ra một truyện đã học vẫn có thể đọc theo cách mới khi thay đổi câu hỏi; từ đó xác định nhiệm vụ của bài là đọc bài viết tham khảo để hiểu cách làm này.

GV đặt câu hỏi: “Khi đọc lại một truyện đã học, em thường chú ý đến nhân vật nào? Nếu thay câu hỏi “ai là người anh hùng” bằng câu hỏi “các nhân vật ảnh hưởng đến nhau như thế nào”, em sẽ thấy điều gì khác?” HS trả lời cá nhân, sau đó GV dẫn vào bài: đọc bài viết Lại đọc Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân để xem người viết đã đổi câu hỏi và kiểm tra lại chi tiết ra sao.

Mỗi HS ghi vào vở một câu hỏi đọc mới về truyện Chữ người tử tù (ví dụ: “Huấn Cao và quản ngục gặp nhau ở điểm nào?”) và một dự đoán về điều bài viết sẽ làm rõ. Nhiệm vụ của bài được xác định: đọc bài viết tham khảo, nhận ra quan hệ nhân vật, phân biệt căn cứ và suy diễn, giữ giới hạn của bản tóm giải.

HS nêu được cách bài viết nhìn các phẩm chất trong hệ thống quan hệ nhân vật; giải thích được vì sao cách nhìn này giúp đánh giá tác phẩm sâu hơn.

HS đọc phần Phân tích và đánh giá và phần Cách đọc, kết nối và giới hạn của bài viết tham khảo. HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo nhóm 4 (kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS ghi ý vào ô của mình, sau đó nhóm thống nhất ý chung ở giữa).
Nhiệm vụ: Điền vào phiếu 3 quan hệ (Huấn Cao – quản ngục; quản ngục – người tù; thầy thơ lại – các nhân vật còn lại), mỗi quan hệ ghi một phẩm chất được bộc lộ và một chi tiết làm căn cứ.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) “Bài viết nói ánh sáng của tài năng và phần thiện được soi từ đâu?” (2) “Vì sao người viết không tách riêng Huấn Cao như một nhân vật anh hùng đứng một mình?” (3) “Người tù đổi thái độ khi nào, theo bài viết?”

Phiếu học tập số 1 hoàn thành với kết quả dự kiến:

• Quan hệ Huấn Cao – quản ngục: phẩm chất tài năng và sự trân trọng; căn cứ là việc hai nhân vật gặp nhau trong hoàn cảnh nhà tù; tác dụng: làm nổi bật phần thiện trong quan hệ, không chỉ ở một người.
• Quan hệ quản ngục – người tù: thái độ đổi khi nhận ra thiện ý; căn cứ là sự thay đổi thái độ được bài viết chỉ ra; tác dụng: cho thấy người coi ngục phải lựa chọn môi trường sống.
• Quan hệ thầy thơ lại: vai trò kết nối; tác dụng: đưa tài, thiện và sự thấu hiểu gặp nhau.
  Kết luận HS rút ra: Đánh giá tác phẩm có thể mở thêm bằng cách nhìn quan hệ nhân vật và kiểm tra lại chi tiết, thay vì lặp kết luận sẵn.

HS phân biệt được nhận xét của người viết với căn cứ tác phẩm và với cách hiểu của bản thân; nêu được giới hạn của bản tóm giải và cách tôn trọng quyền tác giả.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm ba cột: nhận xét của người viết; căn cứ trong truyện; cách hiểu của em.
Nhiệm vụ: Chọn một nhận định trong bài viết, đối chiếu với chi tiết của truyện và viết một cách hiểu riêng. Sau đó trả lời: “Trường hợp nào là suy diễn ngoài căn cứ?” và “Vì sao không được dùng uy tín của tác giả làm bằng chứng duy nhất?”
Câu hỏi GV đặt ra: (1) “Đây là lời của người viết hay là chi tiết trong truyện?” (2) “Nếu nói quản ngục biết yêu đẹp nên hoàn toàn tự do thì có đúng không? Vì sao?” (3) “Đây có phải bản dịch hay nguyên văn không?”

Phiếu học tập số 2 hoàn thành với kết quả dự kiến:

• Nhận xét của người viết: “Không đánh đồng khinh quyền lực với coi thường mọi người.” Căn cứ: quan hệ giữa quản ngục và người tù trong truyện, không phải một kết luận tuyệt đối. Cách hiểu của HS: cần đối chiếu từng hành động cụ thể.
• Suy diễn cần tránh: quản ngục biết yêu đẹp thì hoàn toàn tự do. Lí do: bài viết không khẳng định điều đó, nên không thể dùng để kết luận.
• Giới hạn: Đây là bản tóm giải nguyên gốc phục vụ học tập, không phải nguyên văn hay bản dịch của tác phẩm; khi trích dẫn phải nói rõ là tóm giải.
  Kết luận HS rút ra: Đánh giá có trách nhiệm là nêu căn cứ, phân biệt các tầng ý kiến và giữ đúng phạm vi tài liệu.

HS vận dụng được các khái niệm Trọng tâm, Cách triển khai và Điều cần tránh để nhận diện đúng, sai trong các nhận định về bài viết tham khảo.

HS làm bài tập cá nhân rồi đối chiếu theo cặp (dùng phần bài tập tương tác của học liệu NeoEdu nếu có thời gian). Đề gồm ba câu:
(1) Chọn một đáp án đúng: Khớp đúng vai trò đã phân biệt trong hồ sơ? A. Trọng tâm gắn nhân vật trong quan hệ; B. Trọng tâm gắn lấy danh tiếng nhà phê bình thay lập luận; C. Lời tóm giải ở đây là toàn bộ nguyên văn bài mẫu; D. Một trường hợp đủ chứng minh quy luật cho mọi người.
(2) Đúng hay sai: a) Trọng tâm được gắn với nhân vật trong quan hệ. b) Cách triển khai được gắn với lấy danh tiếng nhà phê bình thay lập luận. c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
(3) Chọn hai cặp đúng: A. Trọng tâm – Nối chi tiết với tư tưởng và nghệ thuật; B. Trọng tâm – Nhân vật trong quan hệ; C. Cách triển khai – Lấy danh tiếng nhà phê bình thay lập luận; D. Điều cần tránh – Lấy danh tiếng nhà phê bình thay lập luận.

Đáp án:
(1) A. Trọng tâm gắn nhân vật trong quan hệ; bài học viết là chọn trọng tâm, phân tích nhân vật trong hệ thống.
(2) a) Đúng. b) Sai: Cách triển khai gắn với nối chi tiết với tư tưởng và nghệ thuật. c) Sai: đây là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn hay bản dịch. d) Đúng: mọi diễn giải cần căn cứ.
(3) B và D: “Trọng tâm – Nhân vật trong quan hệ” và “Điều cần tránh – Lấy danh tiếng nhà phê bình thay lập luận”.
HS rút ra: Mỗi khái niệm gắn với một vai trò riêng; không ghép theo từ trùng mà phải xét đúng đối tượng.

HS vận dụng cách đọc của bài viết để viết một đoạn ngắn về một quan hệ nhân vật trong truyện Chữ người tử tù, có căn cứ và có giới hạn rõ ràng.

HS viết một đoạn văn khoảng 8–10 câu theo đề: “Chọn một quan hệ giữa hai nhân vật trong Chữ người tử tù, nêu một chi tiết làm căn cứ và giải thích tác dụng của chi tiết đối với việc bộc lộ phẩm chất; cuối đoạn nêu một điều còn chưa đủ căn cứ để khẳng định.” Đoạn văn được làm tiếp ở nhà và nộp vào tiết sau.

Một đoạn văn ngắn gồm: câu nêu quan hệ nhân vật; một chi tiết trong truyện làm căn cứ; câu giải thích tác dụng của chi tiết; câu nêu giới hạn (điều chưa đủ căn cứ để khẳng định). Đoạn văn không trích nguyên văn bài viết tham khảo mà nói rõ là đọc theo tóm giải.