Giáo án Thực hành tiếng Việt – Biện pháp chêm xen, biện pháp liệt kê

Tạo tình huống để HS nhận ra phần xen trong câu có thể lược bỏ mà câu vẫn đủ nòng cốt, từ đó xác định vấn đề bài học.

HS đọc câu: “Minh — người giữ sổ mượn sách — đặt trên bàn bút, nhãn và sổ.” HS trả lời hai câu hỏi: (1) Nếu bỏ phần đặt giữa hai gạch ngang, câu còn lại là gì? (2) Phần đã bỏ cho người đọc biết thêm điều gì?

Câu còn lại là “Minh đặt trên bàn bút, nhãn và sổ.” Phần đã bỏ giải thích vai trò của Minh: người giữ sổ mượn sách. Như vậy phần chêm xen bổ sung thông tin nhưng không làm mất nòng cốt của câu.

HS nắm được khái niệm, dấu hiệu nhận biết và tác dụng của biện pháp chêm xen; biết phân tích quan hệ của phần chêm với câu chính.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1, phần A, trả lời các câu hỏi: (1) Chêm xen dùng để làm gì? (2) Chêm xen được đánh dấu bằng những cách nào? (3) Bỏ phần chêm xen thì nòng cốt còn lại như thế nào và điều gì thay đổi? (4) Vì sao phải phân tích quan hệ giữa phần chêm và câu chính? (5) Chêm xen quá dài có tác động gì đến người đọc?

Chêm xen đưa từ, cụm hoặc câu vào mạch câu để giải thích, bổ sung, bình luận hoặc bộc lộ thái độ. Có thể đánh dấu bằng gạch ngang, ngoặc đơn hoặc dấu phẩy phù hợp. Bỏ phần chêm xen, nòng cốt vẫn còn nhưng mất sắc thái hoặc thông tin. Không phải mọi phần trong ngoặc đều có cùng tác dụng nên cần phân tích quan hệ với câu chính. Chêm xen quá dài sẽ cắt mạch câu, làm người đọc khó theo dõi ý chính.

HS nhận biết liệt kê là sắp liên tiếp các yếu tố cùng bình diện, phân biệt với tăng tiến và không tự xem mọi dãy là tăng tiến.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1, phần B. Hai dãy cần phân tích: (1) dãy “bút, nhãn, sổ”; (2) dãy “tên sách, người mượn, ngày trả”. Các câu hỏi: Các yếu tố trong mỗi dãy có cùng bình diện không? Mỗi dãy liệt kê loại đối tượng nào? Dãy nào có thứ bậc tăng tiến bắt buộc? Nhịp liệt kê có tác dụng gì?

Liệt kê là sắp liên tiếp các yếu tố cùng loại. Dãy “bút, nhãn, sổ” liệt kê đồ dùng; dãy “tên sách, người mượn, ngày trả” liệt kê trường thông tin. Cả hai dãy không có thứ bậc tăng tiến bắt buộc. Tăng tiến chỉ có khi các yếu tố được sắp theo mức độ mạnh hoặc rộng dần. Nhịp liệt kê giúp mô tả quy trình cụ thể, có thể thực hiện được. Liệt kê không nên dùng để làm nặng câu.

HS củng cố khái niệm, nhận diện đúng quan hệ thuật ngữ – nghĩa và đánh giá đúng sai các nhận định về ngữ liệu.

HS làm bài tập 2, 3, 4, 5 trong phần Bài tập của bài học theo nhóm 4 (kết hợp kĩ thuật mảnh ghép: mỗi HS trong nhóm đảm nhiệm một bài, sau đó chia sẻ). Bài 2: Chọn quan hệ thuật ngữ – nghĩa đúng (A, B, C, D). Bài 3: Ghép các yếu tố với đặc điểm tương ứng. Bài 4: Đánh giá các nhận định a), b), c), d) là Đ hay S. Bài 5: Chọn hai cặp đúng (A, B, C, D).

Đáp án:

• Bài 2: B (Chêm xen – Bổ sung hoặc bình luận trong mạch câu).
• Bài 3: Chêm xen – Bổ sung hoặc bình luận trong mạch câu; Liệt kê – Nêu liên tiếp yếu tố cùng bình diện; Tăng tiến – Sắp theo mức độ mạnh hoặc rộng dần.
• Bài 4: a) Đ; b) S (sửa: Liệt kê được gắn với nêu liên tiếp yếu tố cùng bình diện); c) S (đây là lời tóm giải, không phải nguyên văn hoặc bản dịch); d) Đ. Chấm theo số ý đúng.
• Bài 5: A (Tăng tiến – Sắp theo mức độ mạnh hoặc rộng dần) và C (Chêm xen – Bổ sung hoặc bình luận trong mạch câu).

HS vận dụng kiến thức để phân tích phần chêm xen và hai dãy liệt kê trong đoạn tự viết, nêu nòng cốt sau khi bỏ phần chêm, đánh giá nhận định có căn cứ và rút ra cách đọc có trách nhiệm.

HS làm Phiếu học tập số 2 với đoạn tự viết “Minh — người giữ sổ mượn sách — đặt trên bàn bút, nhãn và sổ. Bạn kiểm tra tên sách, người mượn, ngày trả để không bỏ sót dữ liệu.” Yêu cầu: (1) Chỉ ra phần chêm xen và tác dụng của nó; (2) Nêu nòng cốt sau khi bỏ phần chêm xen; (3) Phân tích hai dãy liệt kê; (4) Nhận định “cả hai dãy đều tăng tiến” đúng hay sai, vì sao.

Phần chêm xen là “người giữ sổ mượn sách”, giải thích vai trò của Minh. Nòng cốt sau khi bỏ phần xen là “Minh đặt trên bàn bút, nhãn và sổ.” Dãy “bút, nhãn, sổ” liệt kê đồ dùng; dãy “tên sách, người mượn, ngày trả” liệt kê trường thông tin. Nhận định “cả hai dãy đều tăng tiến” là chưa đúng vì hai dãy không có thứ bậc tăng tiến bắt buộc. Nhịp liệt kê làm quy trình cụ thể, có thể thực hiện được. Đánh giá cần dựa trên ngữ liệu, không suy diễn ngoài căn cứ.