Giáo án Một chuyện đùa nho nhỏ

Huy động trải nghiệm để HS nhận ra một lời nói đùa có thể gây cảm xúc khác nhau cho người nói và người nghe; dẫn vào vấn đề ngôi kể và đạo đức trong truyện.

GV nêu tình huống: Một bạn nói đùa một câu cho vui, nhưng bạn kia nghe xong lúng túng, không biết câu đó là đùa hay là thật. HS suy nghĩ cá nhân và trả lời hai câu hỏi: Ai là người biết rõ mình đang đùa? Ai là người không chắc điều được nói là đùa hay thật?

Câu trả lời dự kiến: người nói biết rõ ý định đùa của mình; người nghe không chắc đó là đùa hay thật và có thể bị cuốn theo. Kết luận định hướng: trong Một chuyện đùa nho nhỏ, khoảng cách giữa người đùa và người nhận là trọng tâm của truyện. HS ghi tên bài vào vở.

HS nhận biết ngôi kể thứ nhất, phân biệt điều người kể trực tiếp làm, điều suy đoán và điều không biết; nhận xét tính đáng tin theo từng thông tin.

Nhóm 4 HS thực hiện kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1: đọc bản tóm giải và điền vào ba cột. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Người kể tôi biết chắc điều gì? (2) Điều gì về Na-đi-a là phỏng đoán? (3) Người kể không biết điều gì? (4) Vì sao ngôi thứ nhất vừa gần gũi vừa có giới hạn?

Kết quả dự kiến. Điều người kể trực tiếp làm: cùng Na-đi-a trượt tuyết; nói lời yêu trong tiếng gió; thử để cô đi một mình; rời đi sau khi nói; nhiều năm sau nhớ lại chuyện này. Điều suy đoán: cảm xúc và mức độ tin của Na-đi-a; việc cô có thật sự chắc về nguồn lời hay không. Điều không biết: vì sao người kể đã đùa như vậy; mức độ quan trọng của trải nghiệm đối với Na-đi-a, vốn không giống với người kể. Kiến thức HS rút ra: ngôi tôi tạo gần gũi nhưng người kể biết rõ hành động của mình hơn nội tâm người khác; khi đánh giá phải xét từng thông tin.

Phân tích tác dụng của gió, giọng hồi ức, tốc độ kể và sự lặp trong việc tạo độ mơ hồ về nguồn lời yêu; giải thích vì sao nhan đề nhỏ không làm hậu quả tình cảm nhỏ.

Giai đoạn 1: cặp đôi làm Phiếu học tập số 2, tìm chi tiết trong bản tóm giải và giải thích tác dụng. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Gió tạo hiệu quả gì đối với nguồn âm thanh? (2) Giọng hồi ức làm thay đổi cách đánh giá sự kiện như thế nào? (3) Tốc độ kể và sự lặp ảnh hưởng đến cảm nhận của người đọc ra sao? (4) Vì sao nhan đề nhỏ không làm hậu quả tình cảm nhỏ? Giai đoạn 2: mảnh ghép, mỗi nhóm 4 HS gồm hai cặp đôi, trao đổi và hoàn thiện kết quả.

Kết quả dự kiến. Gió: lời yêu đến với Na-đi-a trong tiếng gió nên không rõ nguồn, vừa rõ với độc giả vừa mơ hồ với nhân vật. Giọng hồi ức: người kể nhớ lại nhiều năm sau, nhớ nhưng không giải thích trọn vẹn, nên mở suy tư thay vì phán giải. Tốc độ kể và sự lặp: làm khoảnh khắc trượt tuyết dồn dập, đồng thời để người đọc cảm nhận sự không chắc chắn của Na-đi-a. Nhan đề: hình thức là một trò đùa nhỏ nhưng hậu quả tình cảm với Na-đi-a không nhỏ; hành động được gọi nhẹ không có nghĩa người nhận trải nghiệm nhẹ. Kiến thức HS rút ra: muốn phân tích nghệ thuật phải chỉ ra chi tiết cụ thể và giải thích tác dụng của nó với nội dung.

Củng cố nhận biết ngôi kể, phân biệt các yếu tố trong bản tóm giải và cách sử dụng nguồn một cách có căn cứ; tự kiểm tra mức độ hiểu bài.

HS làm bốn câu luyện tập trên bài tập tương tác NeoEdu hoặc trên phiếu in. Câu 1. Vấn đề nổi bật của ngôi kể là gì? A. Phải phân biệt hành động xác nhận với suy đoán về Na-đi-a; B. Người kể không tham gia câu chuyện; C. Người kể biết hoàn toàn mọi tâm tư; D. Người kể luôn khách quan tuyệt đối. Câu 2. Ghép các yếu tố (Người kể tôi, Na-đi-a, Gió) với đặc điểm tương ứng: Biết hành động mình nhưng có giới hạn về người khác; Tìm nguồn lời yêu giữa sợ hãi và mong đợi; Tạo mơ hồ về nguồn âm thanh. Câu 3. Đọc bốn nhận định và chọn Đ hoặc S: a) Người kể tôi được gắn với biết hành động mình nhưng có giới hạn về người khác; b) Na-đi-a được gắn với tạo mơ hồ về nguồn âm thanh; c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách; d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ. Câu 4. Chọn hai cặp đúng: A. Na-đi-a – Tạo mơ hồ về nguồn âm thanh; B. Gió – Tạo mơ hồ về nguồn âm thanh; C. Người kể tôi – Tìm nguồn lời yêu giữa sợ hãi và mong đợi; D. Người kể tôi – Biết hành động mình nhưng có giới hạn về người khác.

Đáp án. Câu 1: A. Câu 2: Người kể tôi – Biết hành động mình nhưng có giới hạn về người khác; Na-đi-a – Tìm nguồn lời yêu giữa sợ hãi và mong đợi; Gió – Tạo mơ hồ về nguồn âm thanh. Câu 3: a) Đ; b) S (Na-đi-a gắn với tìm nguồn lời yêu giữa sợ hãi và mong đợi); c) S; d) Đ. Cách chấm câu 3 theo số ý đúng: 4 ý đúng được 1 điểm; 3 ý đúng được 0,5 điểm; 2 ý đúng được 0,25 điểm; 1 ý đúng được 0,1 điểm; không có ý đúng được 0 điểm. Câu 4: B và D.

Vận dụng cách đọc có trách nhiệm và kiến thức về ngôi kể để viết đoạn văn ngắn nêu quan điểm về trách nhiệm của người đùa, tôn trọng cảm xúc và sự đồng ý của người khác.

GV nêu tình huống thực tế: Trong nhóm bạn, một người nói đùa rằng đã thích ai đó để trêu chọc, nhưng người được nhắc đến không biết lời ấy thật hay đùa và bắt đầu thay đổi thái độ, lo lắng. HS viết đoạn văn 6–8 câu trả lời: Người đùa cần làm gì để tránh gây hiểu lầm? Vì sao phải tôn trọng cảm xúc và sự đồng ý của người khác? Đoạn văn phải dựa vào bài học, không mô phỏng trò đùa thao túng.

Sản phẩm: đoạn văn 6–8 câu, nêu được ít nhất một căn cứ từ truyện (người kể biết hành động của mình nhưng không biết hết tâm tư người khác; Na-đi-a không chắc nguồn lời yêu nên bị cuốn theo) và đề xuất một cách ứng xử cụ thể (làm rõ ý định, lắng nghe phản ứng, không dùng lời đùa để kiểm soát người khác). Kiến thức HS rút ra: hành động được gọi là đùa không đồng nghĩa với hậu quả nhẹ; trách nhiệm đi cùng việc nhận biết giới hạn hiểu biết về người khác.