Giáo án Dưới bóng hoàng lan

Kích hoạt trải nghiệm cảm giác và kí ức của HS; dẫn vào khái niệm điểm nhìn cảm giác và kí ức của Thanh.

GV đặt câu hỏi: Em đã bao giờ ngửi một mùi hương hoặc chạm vào một đồ vật quen mà bỗng thấy mình như trở lại tuổi nhỏ chưa? Hãy kể ngắn gọn (1 đến 2 câu) hoặc chỉ trả lời có/không. Sau đó GV nêu câu dẫn: Trong Dưới bóng hoàng lan, Thanh trở về nhà bà và cảm nhận không gian cũ qua những cảm giác nào?

Khoảng 3 đến 5 chia sẻ ngắn của HS về một cảm giác hoặc mùi hương gợi kí ức. Kết luận dẫn dắt: Cảm giác và kí ức là cách truyện đưa người đọc vào không gian nhà bà; điểm nhìn Thanh là trung tâm của cách kể này.

Giải thích được vai trò điểm nhìn cảm giác và kí ức của Thanh trong việc xây dựng không gian nhà bà; nhận ra chi tiết mát, yên, hương, đồ vật, lối đi và ý nghĩa của chúng.

HS đọc bản tóm giải và mục Phân tích và đánh giá, làm Phiếu học tập số 1 theo cặp. Nhiệm vụ: (1) Tìm các chi tiết về cảm giác (mát, yên), hương, đồ vật và lối đi; (2) Với mỗi chi tiết, cho biết nó gắn với cảm giác hay kí ức nào của Thanh; (3) Giải thích vì sao người kể ngôi ba theo điểm nhìn Thanh lại làm không gian nhà bà có chất trữ tình. GV hỏi thêm: Vì sao có thể nói cảnh được cảm qua cơ thể và kí ức chứ không phải bản kiểm kê khách quan?

Bảng hoàn thành trong Phiếu học tập số 1 gồm các cột: Chi tiết (ví dụ: cái mát, mùi hương, đồ vật cũ, lối đi quen); Loại cảm giác hoặc kí ức; Tác dụng với không gian nhà bà. Kết luận HS cần rút ra: Người kể theo điểm nhìn Thanh nên cảnh hiện ra qua cảm giác và kí ức, làm ngôi nhà không chỉ là địa điểm mà là chỗ dựa tinh thần và nơi cảm nhận thời gian. Đối thoại ngắn, khoảng im, động tác và hương tạo chất trữ tình cho không gian này.

Nhận biết vai trò của bà, của Nga và của hoàng lan trong việc tạo nên mạch cảm xúc và nối hiện tại với kỉ niệm.

Kĩ thuật khăn trải bàn. Lớp chia 4 nhóm, mỗi nhóm nhận một khu vực trên khăn trải bàn tương ứng một yếu tố: Nhóm 1 Thanh; Nhóm 2 Bà; Nhóm 3 Nga; Nhóm 4 Hoàng lan. Mỗi nhóm đọc phần tóm giải liên quan, trả lời: Yếu tố này có vai trò gì trong truyện? Nó gắn với cảm xúc hay kí ức nào? Ghi kết quả vào Phiếu học tập số 2 và gắn vào khu vực của nhóm trên khăn. Sau đó cả lớp đối chiếu, dựa vào mục Khái niệm và Ghi nhớ.

Kết quả khăn trải bàn gồm bốn ô, mỗi ô ghi: Thanh – điểm nhìn cảm giác và kí ức; Bà – sự chăm sóc và chỗ dựa (chăm sóc cháu bằng việc giản dị, là điểm tựa); Nga – người bạn từ trước, tình cảm chuyển rất nhẹ qua câu chuyện và cử chỉ kín đáo; Hoàng lan – hương nối quá khứ với hiện tại, làm không gian vừa bền vững vừa đổi khác. Kết luận: Truyện có vận động nội tâm dù ít biến cố, nhờ quan hệ tinh tế giữa các yếu tố.

Vận dụng được cách đọc có trách nhiệm: phân biệt điều Thanh nghĩ với điều người kể xác nhận; không lấy cảm giác nhớ làm ngày tháng lịch sử; nêu rõ bản tóm giải không phải nguyên văn hoặc bản dịch.

Kĩ thuật suy nghĩ – cặp đôi – chia sẻ. GV nêu tình huống: Một bạn viết: Thanh trở về nhà bà đúng vào mùa hoàng lan năm ngoái, vì thế truyện diễn ra cách đây một năm. Một bạn khác viết: Bản tóm giải này là nguyên văn của Thạch Lam. HS đánh giá từng ý: đúng hay sai, vì sao, và cách sửa. Sau đó HS nêu hai cách đọc có trách nhiệm dựa trên mục Cách đọc, kết nối và giới hạn.

Kết luận HS rút ra: (1) Phải theo dõi dấu hiệu thời gian, cảm giác và thay đổi tâm trạng; (2) Phân biệt Thanh nghĩ với người kể xác nhận; (3) Không lấy cảm giác nhớ làm ngày tháng lịch sử; (4) Bản tóm giải là lời tóm giải nguyên gốc phục vụ học tập, không phải nguyên văn hoặc bản dịch; (5) Khi viết về bản thân, dùng tình huống tự nguyện hoặc giả định và ghi rõ. Ý kiến sai cần sửa: Không thể khẳng định thời điểm cụ thể từ cảm giác nhớ; không được gọi bản tóm giải là nguyên văn.

Củng cố kiến thức về cấu trúc truyện, các yếu tố Thanh, Bà, Hoàng lan và cách sử dụng nguồn; rèn kĩ năng đọc hiểu và lập luận có căn cứ.

HS làm Phiếu học tập số 2 (phần ghép cặp và nhận định đúng sai) và phần tương tác trên trang NeoEdu. Các câu gồm: (1) Truyện ít biến cố nhưng vẫn hấp dẫn nhờ gì? A. Không có cảm xúc nào; B. Vận động nội tâm, cảm giác và quan hệ tinh tế; C. Một cuộc điều tra phá án; D. Chỉ vì có nhiều số liệu. (2) Ghép các yếu tố với vai trò được trình bày trong bản tóm giải. (3) Đọc các nhận định về văn bản và cách sử dụng nguồn: a) Trong hồ sơ này, Thanh được gắn với điểm nhìn cảm giác và kí ức; b) Trong hồ sơ này, Bà được gắn với hương nối quá khứ với hiện tại; c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách; d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ. (4) Chọn hai cặp đúng: A. Thanh – Điểm nhìn cảm giác và kí ức; B. Bà – Hương nối quá khứ với hiện tại; C. Hoàng lan – Hương nối quá khứ với hiện tại; D. Thanh – Sự chăm sóc và chỗ dựa.

Đáp án: (1) B. (2) Thanh – Điểm nhìn cảm giác và kí ức; Bà – Sự chăm sóc và chỗ dựa; Hoàng lan – Hương nối quá khứ với hiện tại. (3) a) Đ; b) S (sửa thành: Bà được gắn với sự chăm sóc và chỗ dựa); c) S (đây là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ. Cách tính điểm nhóm 4 ý: 0, 0,1, 0,25, 0,5, 1 điểm theo số ý đúng. (4) A và C. Các lựa chọn B và D ghép sai đối tượng với đặc điểm.

Vận dụng kiến thức về điểm nhìn, cảm giác và kí ức để viết tóm giải ngắn bằng lời của mình và một đoạn văn ngắn về không gian quen, có tôn trọng quyền tác giả và giới hạn của nguồn.

Nhiệm vụ 1 (trên lớp, 7 phút): Viết bản tóm giải 4 đến 5 câu về Dưới bóng hoàng lan, chỉ dùng thông tin trong bản tóm giải, không chép nguyên văn và ghi chú rõ đây là lời tóm giải của mình. Nhiệm vụ 2 (giao về nhà, tự nguyện): Viết đoạn văn 8 đến 10 câu về một không gian quen gắn với kí ức, theo điểm nhìn cảm giác của chính em hoặc của một nhân vật giả định; nếu dùng tình huống giả định phải ghi rõ.

Sản phẩm 1: Tóm giải 4 đến 5 câu đúng các thông tin: Thanh trở về nhà và khu vườn của bà; những cảm giác và đồ vật làm chàng thấy như trở lại tuổi nhỏ; Nga và tình cảm nhẹ; hoàng lan nối hiện tại với kỉ niệm; Thanh lại ra đi, truyện không có biến cố lớn; có ghi chú: Đây là lời tóm giải của em, không phải nguyên văn. Sản phẩm 2: Đoạn văn có câu chủ đề, ít nhất hai chi tiết cảm giác hoặc hương, một chi tiết gợi kí ức, và câu kết nêu ý nghĩa; có ghi rõ nếu là tình huống giả định.