Giáo án Tri thức ngữ văn – Ngôi kể, điểm nhìn và lời kể

Huy động trải nghiệm đọc truyện của HS, dẫn dắt HS nhận ra rằng cùng một sự việc có thể được kể bằng những cách khác nhau tùy vị trí của người kể.

GV chiếu câu “Tôi thấy Nam cất bức thư; tôi đoán bạn buồn.” và đặt câu hỏi: (1) Người nói câu này là ai? Người ấy xưng như thế nào? (2) Người kể biết điều gì chắc chắn? Điều gì họ chỉ đoán? (3) Nếu viết lại câu thành “Nam buồn” thì điều đó có thay đổi gì không?

HS nêu được: người kể xưng “tôi”, tự là người chứng kiến; “cất bức thư” là điều người kể thấy; “bạn buồn” là suy đoán. Việc bỏ chữ “tôi đoán” làm thay đổi độ chắc của lời kể, vì khi đó người kể đã khẳng định điều mình không thể tự chứng kiến. Từ đó GV dẫn dắt vào bài: ngôi kể, điểm nhìn, độ đáng tin.

Nêu được khái niệm ngôi kể và phân biệt được hai hình thức kể xưng “tôi” và ngôi ba dựa trên ngữ liệu tóm giải.

HS đọc mục Văn bản, xuất xứ và ngữ liệu đọc độc lập trong SGK và trả lời Phiếu học tập số 1, phần A. HS làm việc theo cặp: (1) Ngôi thứ nhất có đặc điểm gì? (2) Ngôi ba khác ngôi thứ nhất ở điểm nào? (3) Vì sao nói người kể ngôi ba “không tự chứng minh toàn tri”? Ghi khái niệm: Ngôi kể là hình thức vị thế kể xưng tôi hay ngôi ba.

Kiến thức HS rút ra: Ngôi kể là hình thức vị thế của người kể, xưng “tôi” hay kể bằng ngôi ba. Ngôi thứ nhất có người tự xưng tham gia, chứng kiến hoặc thuật lại. Ngôi ba kể về người khác và không tự chứng minh là biết mọi chuyện. Phiếu học tập số 1, phần A: Ngôi thứ nhất – có người tự xưng (tham gia, chứng kiến, thuật lại); Ngôi ba – kể người khác, không tự chứng minh toàn tri.

Giải thích được điểm nhìn là vị trí nhận biết, cảm xúc, đánh giá để nhìn sự việc; nhận ra điểm nhìn có thể khác ngôi kể và có thể chuyển trong một tác phẩm.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1, phần B. Nhiệm vụ: đọc mục Phân tích và đánh giá, trả lời: (1) Điểm nhìn là gì? (2) Người kể ngôi ba có thể theo rất gần một nhân vật không? Điều đó cho thấy gì? (3) Vì sao ngôi “tôi” thường có giới hạn về người khác? (4) Một tác phẩm có thể làm gì với điểm nhìn? Nhóm thảo luận và ghi kết quả lên bảng phụ.

Kiến thức HS rút ra: Điểm nhìn là vị trí nhận biết, cảm xúc, đánh giá để nhìn sự việc. Người kể ngôi ba vẫn có thể theo rất gần một nhân vật; ngôi “tôi” thường có giới hạn về người khác. Một tác phẩm có thể chuyển điểm nhìn, dùng lời nửa trực tiếp hoặc bình luận. Chủ đề, giá trị đạo đức và cảm hứng hiện qua cách chọn người nhìn, không chỉ nội dung sự kiện. Phiếu học tập số 1, phần B: Điểm nhìn – vị trí nhận biết, cảm xúc, đánh giá để nhìn sự việc; ngôi ba có thể bám sát một nhân vật; ngôi “tôi” thường giới hạn về người khác.

Giải thích được độ đáng tin là mức có căn cứ của từng thông tin người kể; phân biệt được điều được thấy với suy đoán và nhận ra kiểu suy diễn cần tránh.

HS đọc mục Phân tích và đánh giá (phần về tính đáng tin) và mục Cách đọc, kết nối và giới hạn. Cả lớp cùng phân tích ví dụ “Tôi thấy Nam cất bức thư; tôi đoán bạn buồn.” bằng thẻ màu: thẻ xanh cho vế căn cứ (hành động được thấy), thẻ đỏ cho vế suy đoán. GV đặt câu hỏi: (1) Vì sao không thể từ một suy đoán mà kết luận người kể luôn nói dối? (2) Nếu đổi thành kể cả tâm tư Nam mà không cung cấp nguồn thì điều gì thay đổi? (3) Người phân tích cần làm gì khi gặp sự khác nhau này? HS hoàn thành Phiếu học tập số 2.

Kiến thức HS rút ra: Độ đáng tin là mức có căn cứ của từng thông tin người kể; cần xem từng thông tin và khoảng cách giữa lời kể với điều xảy ra; không gọi mọi người xưng tôi đều dối. Vế “tôi thấy Nam cất bức thư” là căn cứ; vế “tôi đoán bạn buồn” là suy đoán. Nếu kể cả tâm tư Nam mà không có nguồn, phạm vi tri thức của người kể đã thay đổi, người phân tích phải nhận ra sự khác nhau này. Phiếu học tập số 2: Vế 1 – hành động được thấy (căn cứ); Vế 2 – suy đoán (độ chắc thấp); Nếu bỏ chữ “tôi đoán” – cần căn cứ mới, không chỉ bỏ chữ.

Củng cố khái niệm ngôi kể, điểm nhìn, độ đáng tin; vận dụng để nhận diện đúng, sai trong các nhận định về văn bản và cách sử dụng nguồn.

HS hoàn thành các bài tập sau (dùng bài tập đã cho trong SGK và học liệu NeoEdu nếu có):
Bài 2 – Chọn cách hiểu đúng trong phần tri thức: A. Độ đáng tin: Hình thức vị thế kể xưng tôi hay ngôi ba; B. Ngôi kể: Hình thức vị thế kể xưng tôi hay ngôi ba; C. Ngôi kể: Vị trí nhận thức, cảm xúc để nhìn sự việc; D. Điểm nhìn: Mức có căn cứ của từng thông tin người kể.
Bài 3 – Ghép: Ngôi kể – Điểm nhìn – Độ đáng tin với các vế: Hình thức vị thế kể xưng tôi hay ngôi ba; Vị trí nhận thức, cảm xúc để nhìn sự việc; Mức có căn cứ của từng thông tin người kể.
Bài 4 – Đúng hay sai: a) Trong hồ sơ này, Ngôi kể được gắn với hình thức vị thế kể xưng tôi hay ngôi ba; b) Trong hồ sơ này, Điểm nhìn được gắn với mức có căn cứ của từng thông tin người kể; c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách; d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
Bài 5 – Chọn hai cặp đúng: A. Độ đáng tin – Mức có căn cứ của từng thông tin người kể; B. Ngôi kể – Vị trí nhận thức, cảm xúc để nhìn sự việc; C. Ngôi kể – Hình thức vị thế kể xưng tôi hay ngôi ba; D. Điểm nhìn – Mức có căn cứ của từng thông tin người kể.

Đáp án và kết quả:
Bài 2: B. Ngôi kể: Hình thức vị thế kể xưng tôi hay ngôi ba.
Bài 3: Ngôi kể – Hình thức vị thế kể xưng tôi hay ngôi ba; Điểm nhìn – Vị trí nhận thức, cảm xúc để nhìn sự việc; Độ đáng tin – Mức có căn cứ của từng thông tin người kể.
Bài 4: a) Đúng; b) Sai (Điểm nhìn gắn với vị trí nhận thức, cảm xúc để nhìn sự việc); c) Sai (đây là bản tóm giải, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đúng.
Bài 5: A và C.
HS tự đối chiếu kết quả, ghi số câu đúng vào vở để GV nắm mức độ hiểu bài.

Vận dụng được tri thức về ngôi kể, điểm nhìn và độ đáng tin để tự viết một ví dụ ngắn, chỉ rõ căn cứ và suy đoán; liên hệ với cách đọc tin tức, bài viết hằng ngày có trách nhiệm.

HS viết một đoạn ngắn (4–6 câu) theo đề: Vận dụng tri thức vào ví dụ tự viết trong hồ sơ: nêu hai chi tiết và giải thích, không thêm điều chưa có. Cụ thể: Chọn một tình huống đơn giản (ví dụ hai bạn cùng lớp), kể bằng ngôi “tôi”. Trong đoạn viết, nêu hai chi tiết: một chi tiết là hành động người kể thấy, một chi tiết là suy đoán; sau đó giải thích vì sao chúng khác nhau về độ đáng tin. Về nhà: viết một đoạn ngắn tương tự, hoặc thử chuyển đoạn đó sang ngôi ba và nêu điểm nhìn đã thay đổi thế nào.

Sản phẩm: một đoạn văn ngắn, có hai chi tiết và phần giải thích; có phân biệt căn cứ và suy đoán; không thêm chi tiết ngoài tình huống đã chọn.
Tiêu chí chấm (thang 10): 2 điểm trả lời đúng yêu cầu; 4 điểm nêu và lí giải ít nhất hai chi tiết cụ thể (mỗi chi tiết đúng và giải thích 2 điểm); 2 điểm nối các chi tiết thành cách hiểu nhất quán về ngôi kể, điểm nhìn và lời kể; 1 điểm giữ phạm vi tình huống, không bịa thêm chi tiết; 1 điểm tổ chức, diễn đạt. Chấm thủ công, cho điểm từng tiêu chí.