Giáo án Viết văn bản nghị luận về một vấn đề xã hội

HS xác định được vấn đề, người đọc và yêu cầu của một bài nghị luận về vấn đề xã hội trước khi đọc bài mẫu; nhận ra rằng phải biết mục đích rồi mới chọn tư liệu.

GV chiếu đề bài: “Viết văn bản nghị luận về một vấn đề xã hội: sống đơn giản có phải là bỏ trách nhiệm không?”. HS trả lời nhanh ba câu hỏi: (1) Vấn đề xã hội được nêu là gì? (2) Người đọc của bài viết là ai? (3) Bài viết cần đạt yêu cầu gì để thuyết phục người đọc?

HS ghi vào vở ba ý: vấn đề là việc lựa chọn sống đơn giản và trách nhiệm với bản thân, gia đình, cộng đồng; người đọc là học sinh và những người quan tâm đến lối sống trong thời đại nhiều lời mời mua sắm; yêu cầu là có một ý trung tâm, có lí lẽ và căn cứ rõ ràng, không lấy tên thể loại thay cho việc thực hiện.

HS phân tích đoạn mở và đoạn triển khai thứ nhất của bài mẫu để nhận ra cách bài viết phân biệt nhu cầu với mong muốn và phân biệt đơn giản với thiếu thốn; biết nêu ví dụ có lí giải.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn, đọc hai đoạn: đoạn mở (“Giữa nhiều lời mời mua sắm… giữ trách nhiệm với bản thân, gia đình và cộng đồng.”) và đoạn “Trước hết, cần phân biệt nhu cầu với mong muốn… không phải khảo sát về mức tiêu dùng của mọi học sinh.” Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh gồm: (1) Ý trung tâm của bài: sống đơn giản là khả năng nhận ra điều thực sự cần và dành nguồn lực cho nó, và phải giữ trách nhiệm. (2) Hai cặp khái niệm cần phân biệt: nhu cầu – mong muốn phát sinh vì so sánh; đơn giản – thiếu thốn. (3) Ví dụ “chiếc cặp còn dùng tốt không tự trở nên vô ích vì có mẫu mới” được dùng để giải thích cho cặp nhu cầu – mong muốn. (4) Ghi chú: bài mẫu nhắn rằng ví dụ là tình huống để suy nghĩ, không phải khảo sát.

HS nhận ra cách bài mẫu xử lí ý kiến phản biện (sống đơn giản có thể xa rời hoàn cảnh người thiếu thốn) và cách đề xuất vừa hoàn cảnh, đồng thời hiểu vì sao thước đo là công việc chung có tốt hơn không.

HS đọc đoạn “Sự đơn giản cũng có mặt tinh thần…” và đoạn “Có ý kiến cho rằng sống đơn giản có thể thành lời khuyên xa rời hoàn cảnh…”. Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 2 với hai nội dung: ví dụ nhóm làm báo tường và thái độ trước ý kiến khác.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh gồm: (1) Ví dụ nhóm làm báo tường thống nhất cách lưu bản thảo, đặt tên tệp rõ và chia việc vừa khả năng: đây là đơn giản về tinh thần, giảm nhầm lẫn. (2) Điều cần tránh: nhân danh gọn nhẹ để bỏ ghi nguồn ảnh hoặc không bàn giao dụng cụ là chuyển gánh nặng sang người khác. (3) Thước đo: không chỉ là việc của mình ít hơn mà là công việc chung có tốt hơn không. (4) Ý kiến khác: không lãng mạn hoá nghèo khó, không yêu cầu bỏ vật dụng thiết yếu, không dùng lựa chọn cá nhân để phán xét người phải làm nhiều việc. (5) Đề xuất vừa hoàn cảnh: mỗi người, trong điều kiện thực tế, thử bỏ một việc hoặc một thủ tục không cần thiết.

HS nhận diện ba phần của bài mẫu và chức năng từng phần; biết cách đánh dấu từng kết luận và tìm chi tiết nâng đỡ nó.

GV hướng dẫn cả lớp dựa trên quy trình: đối chiếu từng đoạn của bài mẫu với vai trò của phần mở định hướng, phần triển khai chứng minh và phần cuối khái quát, nêu phạm vi. HS chọn một kết luận trong bài (ví dụ: “Một cuộc sống bớt rối chỉ có ý nghĩa nếu vẫn giữ trách nhiệm…”) và tìm chi tiết nâng đỡ.

HS hoàn thành sơ đồ ba cột trong vở: Mở (định hướng: nêu lựa chọn đáng cân nhắc và giá trị); Thân (chứng minh: phân biệt nhu cầu – mong muốn; đơn giản tinh thần; ý kiến khác và đề xuất); Kết (khái quát và phạm vi: trách nhiệm với bản thân, gia đình, cộng đồng; đề xuất vừa hoàn cảnh). Kết luận được chọn có ít nhất một chi tiết nâng đỡ là ví dụ chiếc cặp hoặc ví dụ báo tường.

HS vận dụng kiến thức đã học để làm đúng các bài tập trắc nghiệm, nối cặp và sắp xếp quy trình; tự kiểm tra đáp án bằng học liệu NeoEdu.

HS làm Phiếu học tập số 3 gồm bốn bài: (1) Chọn cách thực hiện phù hợp mục đích hoạt động nghị luận xã hội. (2) Ghép ba yếu tố với vai trò trong bản tóm giải. (3) Đánh dấu Đúng/Sai bốn nhận định về văn bản và nguồn. (4) Sắp xếp bốn bước của quy trình viết theo trình tự điều kiện trước – sau. HS đối chiếu kết quả với đáp án trên học liệu NeoEdu.

Bài 1: Đáp án D – nghị luận xã hội có căn cứ, phù hợp người đọc. Lí do: các phương án A, B, C đều vi phạm yêu cầu có căn cứ và trung thực.
Bài 2: Mục tiêu – nghị luận xã hội có căn cứ, phù hợp người đọc; Trọng tâm nội dung – phân biệt đơn giản với thiếu thốn và trách nhiệm với cộng đồng; Kiểm tra chất lượng – bước thay đổi vừa hoàn cảnh.
Bài 3: a) Đ; b) S (sửa: Trọng tâm nội dung gắn với phân biệt đơn giản với thiếu thốn và trách nhiệm với cộng đồng); c) S (đây là lời tóm giải, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ.
Bài 4: Trình tự đúng: (1) Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu → (2) Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ có thể sử dụng → (3) Tổ chức và thực hiện bản đầu theo mục đích → (4) Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa.

HS sửa một nhận xét tuyệt đối thành nhận xét đúng phạm vi, viết được phản hồi ba phần cho bài mẫu và lập dàn ý cho bài viết cá nhân theo đề về sống đơn giản hoặc một vấn đề xã hội khác.

Bài 1: GV đưa câu nháp “Mô hình này chứng minh mọi người đều phải làm đúng như vậy”; HS viết lại câu nhận xét đúng phạm vi và giữ hai điều riêng của hoạt động (ví dụ chiếc cặp và nhóm báo tường).
Bài 2: HS viết phản hồi ba phần cho bài mẫu: một điểm đạt có chi tiết; một điều cần kiểm tra; một cách chỉnh hoặc thử lại.
Bài 3 (về nhà): lập dàn ý và viết hoàn chỉnh một bài nghị luận theo đề tự chọn; không dùng trải nghiệm hư cấu làm trải nghiệm của mình.

Câu sửa đúng phạm vi mẫu: “Mô hình này cho thấy sống đơn giản có thể đi cùng trách nhiệm trong một số tình huống, như việc chọn dùng một chiếc cặp còn tốt thay vì mua mẫu mới, và việc nhóm báo tường ghi rõ nguồn và bàn giao dụng cụ.”
Phản hồi ba phần mẫu: Điểm đạt: phần thân có ví dụ nhóm báo tường được lí giải bằng thước đo công việc chung tốt hơn. Điều cần kiểm tra: kết luận “ai cũng phải thế” đã được thay bằng phạm vi tình huống chưa. Cách chỉnh: thêm một câu nêu rõ giới hạn của ví dụ và thử đọc lại để xem có khái quát vượt căn cứ không.
Dàn ý bài cá nhân gồm: mở (vấn đề, người đọc, ý trung tâm); thân (hai luận điểm, mỗi luận điểm có ví dụ và lí giải; một ý kiến khác và đề xuất vừa hoàn cảnh); kết (khái quát và phạm vi).