Giáo án Nói và nghe – Thảo luận về một vấn đề xã hội có ý kiến khác nhau

Huy động kiến thức nền về hoạt động thảo luận và xác định vấn đề cần làm rõ trong tiết học.

GV trình chiếu ba tình huống ngắn: (1) hai bạn lần lượt trình bày ý kiến rồi cùng tìm điểm chung; (2) một bạn liên tục ngắt lời để chứng tỏ mình đúng; (3) một bạn đọc bài báo cáo dài, toàn liệt kê số liệu mà không nêu kết luận. HS trả lời: tình huống nào là thảo luận, tình huống nào là tranh thắng, tình huống nào là liệt kê tư liệu? Vì sao?

HS nêu được: tình huống (1) là thảo luận, vì có trao đổi và tìm điểm chung dựa trên căn cứ; tình huống (2) là tranh thắng, vì mục tiêu là thắng chứ không làm rõ vấn đề; tình huống (3) là trình bày báo cáo chưa đạt, vì mới liệt kê tư liệu mà chưa chốt ý. Từ đó HS xác định mục tiêu tiết học: thảo luận có lí lẽ và căn cứ.

HS nêu được mục đích, cách trao đổi, cách kết thúc và các bước chuẩn bị của một cuộc thảo luận về vấn đề xã hội có ý kiến khác nhau.

HS đọc phần Khái niệm và phần Ghi nhớ trong sách, đối chiếu với mô hình đối thoại "Nhóm bàn sống đơn giản". Nhóm 3–4 HS thực hiện kĩ thuật mảnh ghép: mỗi HS nhận một mảnh (Mục đích / Trao đổi / Kết thúc / Chuẩn bị trước khi nói), đọc, tìm ví dụ trong mô hình và ghi lên mảnh ghép. Câu hỏi GV đặt ra: "Trong kịch bản, Mai đã làm gì để trao đổi đúng cách với Phong? Điều phối đã chốt điều gì ở cuối?"

Sơ đồ tóm tắt hệ thống kiến thức như sau:

• Chuẩn bị: xác định chủ đề, người tham gia, mục đích, thời lượ; kiểm tra căn cứ, tổ chức ý, chọn ví dụ vừa sức.
• Mục đích: thảo luận về một vấn đề xã hội có ý kiến khác nhau có lí lẽ và căn cứ.
• Trao đổi: nhắc đúng ý người trước rồi hỏi hoặc phản biện một điểm cụ thể (ví dụ: Phong nhắc lại ý "đơn giản là chọn điều cần" rồi nêu băn khoăn về người đang thiếu đồ thiết yếu).
• Kết thúc: chốt điều thống nhất (không dùng lối sống làm thước đo giá trị con người), giới hạn (khác biệt ở mức mỗi người muốn thay đổi) và cách kiểm tra tiếp (mỗi bạn thử một việc nhỏ và nhìn lại lợi ích, hệ quả).

HS thực hành một lượt trình bày và một lượt trao đổi có căn cứ, trả lời băn khoăn và chốt điều còn mở.

Đề (bài tập 6 trong sách): Thực hành theo vai một lượt trình bày và một lượt trao đổi về đúng vấn đề trong kịch bản; cần trả lời băn khoăn có căn cứ và chốt điều còn mở.
Các nhóm 3 HS phân vai Mai, Phong và Điều phối. Mai trình bày lại ý về cách lưu tệp chung. Phong nêu băn khoăn về lời khuyên mua ít. Mai trả lời có căn cứ, Điều phối chốt. Dùng Phiếu học tập số 1 để nhóm ghi ý và đánh giá chéo.

Đáp án mẫu (dùng để GV đối chiếu, không chấm bằng so khớp câu chữ):

• Mai nêu được luận điểm: đơn giản là chọn điều cần, không nhất thiết là sở hữu ít nhất; căn cứ là cách lưu tệp chung giúp bớt rối mà vẫn kiểm nguồn đầy đủ.
• Phong phản biện đúng một điểm: lời khuyên mua ít có thể thiếu công bằng với người đang thiếu đồ thiết yếu.
• Mai trả lời đúng trọng tâm: tôi đang nói lựa chọn trong khả năng, không ca ngợi thiếu thốn; cần xét mục đích đồ vật và hoàn cảnh người dùng.
• Điều phối chốt: điểm thống nhất là không dùng lối sống làm thước đo giá trị con người; điều còn mở là mức độ mỗi người muốn thay đổi.
  Thang tham khảo: 2 điểm nêu đúng vấn đề; 3 điểm trình bày có căn cứ; 2 điểm có lượt phản hồi gắn chi tiết; 2 điểm trả lời và chốt có giới hạn; 1 điểm tổ chức lượt nói, diễn đạt tôn trọng. Đánh giá trực tiếp phần thực hành bởi GV, không chấm theo câu chữ.

HS nhận ra nhận xét tuyệt đối trong một câu nháp, sửa đúng phạm vi và viết phản hồi có điểm đạt, điều cần kiểm tra, cách chỉnh.

Đề (bài tập 8): Sửa nhận xét nháp "Mô hình này chứng minh mọi người đều phải làm đúng như vậy"; thay bằng nhận xét đúng phạm vi và giữ hai điều riêng của hoạt động.
Đề (bài tập 9): Viết phản hồi cho mô hình có ba phần: một điểm đạt gắn chi tiết, một điều cần kiểm tra, một cách chỉnh hoặc thử lại.

Đáp án mẫu:

• Câu sửa: "Mô hình này gợi ý một cách trao đổi có căn cứ; kết luận đó không áp dụng cho mọi tình huống." Hai điều riêng cần giữ: Mai nêu cách lưu tệp chung để bớt rối; Phong phản biện lời khuyên mua ít khi người dùng còn thiếu đồ.
• Phản hồi mẫu: (1) Điểm đạt: Phong nhắc lại ý "đơn giản là chọn điều cần" trước khi phản biện, đúng cách trao đổi. (2) Điều cần kiểm tra: liệu điểm "mỗi người muốn thay đổi" đã đủ căn cứ hay chưa, vì nhóm chưa thu thập thông tin. (3) Cách chỉnh: thử viết lại phần chốt, nêu rõ điều thống nhất và điều còn mở, không dựng thống kê chung.
  Thang tham khảo: 2 điểm phát hiện tính tuyệt đối; 3 điểm câu sửa đúng phạm vi; 4 điểm giữ hai điều riêng; 1 điểm diễn đạt. Chấm thủ công, không chấm bằng so khớp câu chữ.

HS vận dụng quy trình chuẩn bị, trao đổi và kết thúc để thảo luận về một vấn đề xã hội gần gũi, có ý kiến khác nhau.

Nhóm chọn một vấn đề xã hội gần gũi với HS (ví dụ: sử dụng điện thoại trong giờ học, dọn rác khu phố trường học). Nhóm xác định chủ đề, người tham gia, mục đích, thời lượng; mỗi bạn nêu một ý kiến kèm một căn cứ; sau đó trao đổi theo cách nhắc ý người trước rồi phản biện một điểm; cuối cùng chốt điều thống nhất, giới hạn và cách kiểm tra tiếp. Câu hỏi GV đặt ra: "Căn cứ của em đến từ đâu? Em đã làm rõ giới hạn của ý kiến mình chưa?"

Mỗi nhóm có một bản ghi ngắn gồm: chủ đề và mục đích; ba căn cứ (nêu nguồn rõ ràng, không dựng số liệu); một lượt trao đổi có nhắc ý người trước; phần chốt gồm điều thống nhất, giới hạn và cách kiểm tra tiếp (ví dụ: lớp thu thập ý kiến bằng phiếu khảo sát trong tuần tới). Tiêu chí: đúng mục đích, có căn cứ, không công kích cá nhân.