Giáo án Củng cố, mở rộng

Huy động tri thức đã học về Nguyễn Trãi và Bình Ngô đại cáo; giúp HS nhận diện ba yêu cầu chính của tiết ôn tập: đọc có căn cứ, so sánh giữ khác biệt, vận dụng có nguồn.

HS trả lời nhanh ba câu hỏi GV đặt ra:

• Nguyễn Trãi sống trong giai đoạn lịch sử nào và có tham gia sự kiện gì?
• Bình Ngô đại cáo là thể văn gì, nhằm mục đích gì?
• Vì sao không nên lấy danh hiệu tác gia thay cho việc phân tích một tác phẩm cụ thể?

Mỗi HS ghi được ít nhất ba ý nhớ được, ví dụ: Nguyễn Trãi (1380–1442), hiệu Ức Trai; ông tham gia khởi nghĩa Lam Sơn; Bình Ngô đại cáo là bản cáo công bố thắng lợi. Lớp thống nhất ba yêu cầu của tiết ôn tập ghi trên bảng.

HS hệ thống hoá các mốc đời, vai trò, sự nghiệp Hán – Nôm và tác phẩm tiêu biểu của Nguyễn Trãi, nhận ra đây là dữ kiện bối cảnh để đọc tác phẩm.

Nhóm 4 HS đọc trường hợp A trong Phiếu học tập số 1 (phần A) và trả lời:

• Nguyễn Trãi sống qua những biến động lịch sử nào?
• Ông đóng góp ở những lĩnh vực nào?
• Sự nghiệp chữ Hán và chữ Nôm gồm những tác phẩm nào?
• Năm 1442 và năm 1464 có ý nghĩa gì với đời ông?
  Nhóm vẽ sơ đồ tư duy năm nhánh: Mốc đời, Biến động lịch sử, Đóng góp, Sự nghiệp Hán – Nôm, Tác phẩm tiêu biểu.

Sơ đồ tư duy năm nhánh, ví dụ: Mốc đời: 1380–1442, hiệu Ức Trai; 1442 chịu oan án, 1464 được minh oan. Biến động: cuối Trần, Hồ, Minh thuộc, Lê sơ. Đóng góp: tham gia khởi nghĩa Lam Sơn; chính trị, ngoại giao, văn chương. Sự nghiệp Hán – Nôm: chữ Hán và chữ Nôm. Tác phẩm: Bình Ngô đại cáo, Quân trung từ mệnh tập, Ức Trai thi tập, Quốc âm thi tập, Dư địa chí. Kết luận nhóm: các dữ kiện này là bối cảnh, chưa phải phân tích một tác phẩm cụ thể.

HS nhận diện bố cục và mạch lập luận của Bình Ngô đại cáo, hiểu vì sao bản cáo là hành động công bố thắng lợi với mục đích kết thúc chiến tranh.

Nhóm đọc phần B trong Phiếu học tập số 1, chia bản cáo thành bốn phần lớn và trả lời:

• Phần mở đầu nêu nguyên lí nào làm cơ sở?
• Phần tố cáo nêu những tội ác nào của giặc?
• Diễn trình khởi nghĩa có những mốc nào?
• Việc cho giặc đường về và phương tiện rút quân cho thấy mục tiêu nào?
• Phần kết tuyên bố điều gì?

Bảng bố cục bốn cột:
(1) Mở đầu: nguyên lí nhân nghĩa gắn yên dân, trừ bạo; độc lập của Đại Việt qua văn hiến, lãnh thổ, phong tục, lịch sử.
(2) Tố cáo: sự xâm lược, bóc lột và tội ác đối với con người, đời sống.
(3) Diễn trình khởi nghĩa: khó khăn thiếu lương, thiếu người; thắng lợi dưới sự lãnh đạo của Lê Lợi nhờ đoàn kết nhân dân và tướng sĩ; Chi Lăng, Xương Giang.
(4) Kết: tuyên bố hoà bình, mở thời kì mới, khẳng định ý nghĩa và bài học.
Kết luận nhóm: mục tiêu là kết thúc chiến tranh, không phải trả thù vô tận.

HS đặt hai trường hợp cạnh nhau, nêu được điểm chung và một khác biệt có ý nghĩa về mục đích, căn cứ và cách lập luận.

Cặp đôi trả lời hai câu hỏi trong Phiếu học tập số 1 (phần So sánh):

• Điểm chung: hai trường hợp cùng giúp hiểu điều gì về trách nhiệm với nhân dân, đất nước?
• Khác biệt: bài giới thiệu tác gia dùng gì làm căn cứ; bản cáo dùng gì làm căn cứ?
  Cặp đôi viết một câu kết theo ý: bối cảnh cho biết người viết sống, hoạt động thế nào; bố cục và lập luận cho thấy tư tưởng thành tác phẩm ra sao.

Điểm chung: cùng giúp hiểu trách nhiệm với nhân dân và đất nước nhưng có mục đích khác nhau.
Khác biệt: bài giới thiệu tác gia dùng mốc đời và sự nghiệp Hán – Nôm, trong đó tham gia Lam Sơn là dữ kiện bối cảnh; bản cáo thực hiện hành động công bố thắng lợi, đặt nguyên lí nhân nghĩa và độc lập làm cơ sở, nêu tội ác, diễn trình khởi nghĩa rồi tuyên bố hoà bình.
Câu kết nêu đúng phạm vi: không thay việc phân tích bản cáo bằng danh hiệu tác gia.

Củng cố nhận diện đúng cách thực hiện và phạm vi của nhận định về tác gia, tác phẩm và cách sử dụng nguồn.

HS làm Phiếu học tập số 2, bài 2, 3, 4:
Bài 2. Cách thực hiện nào phù hợp mục đích của hoạt động này? A. Lấy lời bài mẫu làm trải nghiệm đã xảy ra của bản thân. B. Phân tích đặc điểm riêng của Tác gia Nguyễn Trãi. C. Chỉ liệt kê thuật ngữ, không cần căn cứ cụ thể. D. Dùng số liệu tự tạo nhưng viết là kết quả khảo sát thật.
Bài 3. Ghép các yếu tố với vai trò trong bản tóm giải: Đọc có căn cứ; So sánh; Vận dụng với các vế tương ứng.
Bài 4. Đánh dấu Đ hoặc S cho các nhận định: a) Đọc có căn cứ được gắn với phân tích đặc điểm riêng của tác gia Nguyễn Trãi. b) So sánh được gắn với chuyển một kết quả đọc thành bài viết hoặc trao đổi có nguồn. c) Các lời tóm giải là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
HS làm trên phiếu hoặc trên bài tập tương tác NeoEdu.

Bài 2: đáp án B (phân tích đặc điểm riêng của Tác gia Nguyễn Trãi; các cách còn lại thiếu căn cứ hoặc không trung thực).
Bài 3: Đọc có căn cứ – phân tích đặc điểm riêng của Tác gia Nguyễn Trãi; So sánh – giữ khác biệt khi đặt cạnh Bình Ngô đại cáo; Vận dụng – chuyển một kết quả đọc thành bài viết hoặc trao đổi có nguồn.
Bài 4: a) Đ; b) S (So sánh gắn với giữ khác biệt khi đặt cạnh Bình Ngô đại cáo, không gắn với bài viết có nguồn); c) S (đây là lời tóm giải, không phải nguyên văn toàn bộ tác phẩm); d) Đ.
GV yêu cầu HS nêu lí do cho từng đáp án sai.

HS sắp xếp đúng quy trình thực hiện một bài đọc có nguồn; nhận diện và sửa nhận định tuyệt đối thành nhận định đúng phạm vi; viết phản hồi có ba phần.

HS làm Phiếu học tập số 2, bài 5, 8, 9:
Bài 5. Sắp xếp theo trình tự trước – sau: (1) Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu. (2) Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ có thể sử dụng. (3) Tổ chức và thực hiện bản đầu theo mục đích. (4) Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa.
Bài 8. Sửa nhận xét “Mô hình này chứng minh mọi người đều phải làm đúng như vậy” thành nhận xét đúng phạm vi, giữ hai điều riêng của hoạt động.
Bài 9. Viết phản hồi cho một nhận xét mẫu gồm ba phần: một điểm đạt có chi tiết, một điều cần kiểm tra, một cách chỉnh hoặc thử lại.

Bài 5: thứ tự đúng là 1 – 2 – 3 – 4 (cần biết mục đích mới chọn nguồn; có căn cứ mới triển khai; đánh giá bản đã làm để sửa). Không coi đây là khuôn cứng cho mọi vòng viết lại.
Bài 8: câu sửa mẫu: “Mô hình này gợi ý một cách đọc có căn cứ với Tác gia Nguyễn Trãi và Bình Ngô đại cáo, trong đó tác gia cho biết bối cảnh, còn bản cáo có bố cục nhân nghĩa – tội ác – khởi nghĩa – hoà bình.” Hai điều riêng được giữ: bối cảnh tham gia Lam Sơn cùng sự nghiệp Hán – Nôm; nhân nghĩa gắn yên dân và độc lập trong bản cáo.
Bài 9: phản hồi mẫu gồm điểm đạt (bố cục bốn phần được nêu rõ), điều cần kiểm tra (có đang suy toàn bộ thơ Nguyễn Trãi từ một bản cáo không), cách chỉnh (bổ sung một căn cứ từ đoạn Chi Lăng, Xương Giang và ghi rõ phạm vi đọc).

HS chuyển kết quả đọc hai trường hợp thành một nhận xét ngắn có luận điểm, căn cứ và một khác biệt có ý nghĩa; biết ghi nguồn và giữ đúng phạm vi.

Đề: Dựa vào hai trường hợp đã giữ trong hồ sơ, viết một nhận xét có luận điểm và căn cứ cho từng trường hợp; đánh giá một khác biệt, không kể lại toàn bộ.
Trong lớp, HS viết phác thảo khoảng 5 đến 7 câu; phần còn lại hoàn thiện ở nhà.

Đoạn nhận xét mẫu: “Tác gia Nguyễn Trãi và Bình Ngô đại cáo cùng giúp hiểu trách nhiệm với nhân dân, đất nước nhưng có mục đích khác nhau. Bài giới thiệu dùng mốc đời và sự nghiệp Hán – Nôm, trong đó việc tham gia Lam Sơn là dữ kiện bối cảnh. Bản cáo thực hiện hành động công bố thắng lợi: đặt nguyên lí nhân nghĩa và độc lập làm cơ sở, nêu tội ác, diễn trình khởi nghĩa rồi tuyên bố hoà bình. Như vậy bối cảnh cho biết người viết sống, hoạt động thế nào; bố cục và lập luận cho thấy tư tưởng thành tác phẩm ra sao.”
Đoạn này có luận điểm chung, căn cứ hai bên và một khác biệt, đúng phạm vi.