Giáo án Thực hành đọc: Ngôn chí (bài 3)

Huy động trải nghiệm của HS về lựa chọn sinh hoạt giản dị; xác định vấn đề cần làm rõ trong bài: phân biệt giản dị có ý thức với thiếu thốn hoặc lảng tránh.

GV nêu câu hỏi: “Theo em, một người sống giản dị có phải là người thiếu thốn, không có ý thức về cuộc sống không?” Yêu cầu HS suy nghĩ 1 phút rồi trả lời ngắn gọn.

Vấn đề bài học được ghi lên bảng: “Giản dị có ý thức khác gì với thiếu thốn hay lảng tránh?”. HS nêu được ít nhất một ý: giản dị là lựa chọn của người có mục tiêu; thiếu thốn là hoàn cảnh bị ép buộc.

Nhận biết và phân tích các yếu tố nội dung, nghệ thuật của bản tóm giải: ba khái niệm, tương quan vật chất – tinh thần, nơi ở – cách sống, cảnh – tình, và giọng thơ Nôm.

HS đọc bản tóm giải, làm việc nhóm 3 để hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm ba nhiệm vụ: (1) Điền nội dung cho ba khái niệm Cơm áo đạm bạc, Trăng và hoa, Ngâm thơ. (2) Trả lời: “Chi tiết vật chất nào được nêu trong bản tóm giải và chúng làm nổi bật điều gì?”. (3) Trả lời: “Vì sao bản tóm giải nói sự thanh sạch và tự chủ được nhấn mạnh, nhưng không kết luận tác giả từ bỏ hoàn toàn quan tâm đất nước?”.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Kiến thức HS rút ra: (a) Cơm áo đạm bạc là lựa chọn không chạy theo xa hoa, không bị xem là thiếu giá trị. (b) Trăng và hoa thuộc đời sống tinh thần gần tự nhiên: thưởng trăng, ươm hoa, giữ trong sạch cho nước, đất và tâm. (c) Ngâm thơ là niềm vui sáng tạo, xuất hiện trong đêm tuyết. (d) Chi tiết vật chất đạm bạc làm hiện lựa chọn sống có chủ ý, không phải số liệu về thiếu thốn. (e) Thơ Nôm xen câu sáu, bảy tiếng tạo giọng tự nhiên trong khuôn luật. (f) Bản tóm giải chỉ bàn về quan hệ ý và cảm hứng, không khẳng định tác giả thôi quan tâm đất nước ở mọi thời kì.

Củng cố kiến thức về ba khái niệm và cách sử dụng nguồn; rèn kĩ năng đối chiếu thông tin với văn bản trong thời gian ngắn.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm bốn câu: câu 1 trắc nghiệm về nhận xét đời sống trong bài; câu 2 ghép ba khái niệm với đặc điểm; câu 3 đánh giá bốn nhận định đúng/sai; câu 4 chọn hai cặp ghép đúng. Sau khi làm, cặp đôi đổi phiếu cho nhau để đối chiếu đáp án.

Đề và đáp án (kèm căn cứ):

• Câu 1: Nhận xét phù hợp nhất về đời sống trong bài? A. Giàu có vật chất là giá trị duy nhất; B. Giản dị vật chất đi cùng phong phú tinh thần; C. Không có lựa chọn chủ thể; D. Chỉ là một bản kê chi tiêu. Đáp án: B. Căn cứ: bản tóm giải nêu cơm áo giản dị không bị xem là thiếu giá trị, đi cùng đời sống tinh thần phong phú.
• Câu 2: Ghép các yếu tố với đặc điểm: Cơm áo đạm bạc – Lựa chọn không chạy theo xa hoa; Trăng và hoa – Đời sống tinh thần gần tự nhiên; Ngâm thơ – Niềm vui sáng tạo.
• Câu 3: Đúng/sai: a) Cơm áo đạm bạc được gắn với lựa chọn không chạy theo xa hoa: Đúng. b) Trăng và hoa được gắn với niềm vui sáng tạo: Sai (đúng là gắn với đời sống tinh thần gần tự nhiên). c) Các lời tóm giải là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch: Sai. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ: Đúng.
• Câu 4: Chọn hai cặp đúng: B. Cơm áo đạm bạc – Lựa chọn không chạy theo xa hoa; D. Ngâm thơ – Niềm vui sáng tạo. (A và C ghép sai đối tượng với đặc điểm.)

Vận dụng cách đọc có trách nhiệm để phân biệt giản dị có ý thức với lảng tránh trách nhiệm trong đời sống hôm nay; rèn năng lực viết đoạn văn có luận điểm và căn cứ.

HS viết một đoạn văn khoảng 6 đến 8 câu theo yêu cầu: “Phân biệt giản dị có ý thức trong bài với lảng tránh trách nhiệm.” Đoạn văn cần nêu ít nhất hai chi tiết hoặc quan hệ từ bản tóm giải và liên hệ với cuộc sống của HS (ví dụ: tiêu dùng hợp lí, giữ thời gian cho học tập và người thân, vẫn làm tròn trách nhiệm với cộng đồng). Nếu chưa kịp viết, HS hoàn thành ở nhà.

Đoạn văn mẫu tham khảo: Chủ thể trong bản tóm giải không coi cơm áo sang trọng là điều kiện của hạnh phúc mà tìm giá trị ở sự trong sạch, thiên nhiên và sáng tạo; đó là lựa chọn giữ tự chủ trước danh lợi. Khi liên hệ hôm nay, giản dị có thể là tiêu dùng hợp lí, dành thời gian cho học tập và người thân, trách nhiệm với cộng đồng vẫn được giữ. Lảng tránh là bỏ việc cần làm; không thể chứng minh điều đó chỉ từ một cảnh nhàn trong bài thơ.