Giáo án Thực hành tiếng Việt – Sử dụng từ Hán Việt (tiếp theo)

HS nhận ra một yếu tố Hán Việt có thể mang nghĩa khác nhau tùy ngữ cảnh, từ đó thấy cần đọc từ trong văn bản thay vì ghép nghĩa đầu từ điển.

GV chiếu hai cụm từ “nhân khẩu” và “nhân nghĩa”, hỏi: “Yếu tố “nhân” trong hai cụm này có nghĩa giống nhau không? Vì sao?”. Sau đó hỏi tiếp: “Nếu chỉ lấy nghĩa đầu tiên trong từ điển để ghép thì có thể hiểu sai điều gì?”.

HS nêu được: “nhân” trong nhân khẩu là người, “nhân” trong nhân nghĩa là lòng thương; cùng một yếu tố nhưng nghĩa khác nhau nên phải xét ngữ cảnh, không thể ghép máy móc nghĩa đầu từ điển; nếu ghép máy móc có thể hiểu sai tư tưởng văn bản.

HS nắm chắc nghĩa và sự phân biệt của ba thuật ngữ nhân nghĩa, chính trực, quốc âm, đồng thời hiểu vai trò ngữ cảnh khi đọc chúng.

HS làm việc theo nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc mục “Văn bản, xuất xứ và ngữ liệu đọc độc lập” và mục “Khái niệm” trong bài, điền nghĩa, ngữ cảnh và yếu tố dễ nhầm của từng thuật ngữ. GV hỏi thêm: “Vì sao “chính” trong chính sự không đồng nghĩa với chính trực?”.

Nội dung HS hoàn thành trên khăn trải bàn:

• Nhân nghĩa: lòng thương và lẽ phải; dễ nhầm với nhân khẩu (là người).
• Chính trực: ngay thẳng, giữ điều đúng; “chính” trong chính sự liên quan việc nước, khác với nghĩa ngay thẳng.
• Quốc âm: tiếng của nước mình trong ngữ cảnh được dùng, chỉ rõ trong ngữ cảnh thơ Nôm; không phải mọi văn bản có từ quốc đều cùng chức năng.
  Kết luận nhóm: mỗi yếu tố phải xét theo ngữ cảnh cụ thể.

HS hiểu phân tích yếu tố Hán Việt chỉ có ích khi kiểm tra toàn từ và đối chiếu với văn bản; nhận ra những cách đọc cần tránh.

GV yêu cầu cả lớp đọc hai mục “Phân tích và đánh giá” và “Cách đọc, kết nối và giới hạn” trong bài. Cả lớp trả lời hai câu hỏi: (1) “Phân tích yếu tố có ích ở điểm nào và cần kiểm tra điều gì?”; (2) “Vì sao không nên dùng tiêu chí “càng nhiều từ Hán Việt càng trang trọng”?”.

• Phân tích yếu tố giúp tìm nghĩa, nhưng phải kiểm tra toàn từ; ví dụ “nghĩa” có thể là lẽ phải trong nghĩa vụ hoặc là nội dung trong ý nghĩa.
• Không nên dùng tiêu chí “càng nhiều từ Hán Việt càng trang trọng” vì lựa chọn từ phải theo nghĩa, đối tượng và mục đích giao tiếp, không theo số lượng từ Hán Việt.
• Cách đọc có trách nhiệm: xét văn bản trước khi kết luận, không gán nghĩa ngày nay khi chưa xét ngữ cảnh.

HS củng cố nghĩa của ba thuật ngữ, phân biệt được cặp đúng và sai, đồng thời rèn kĩ năng đánh giá nhận định dựa trên căn cứ.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp đôi, gồm ba bài: Bài 1 (chọn cặp đúng), Bài 2 (ghép đôi các yếu tố với nghĩa), Bài 3 (đúng/sai bốn nhận định). Sau đó cặp đôi đối chiếu đáp án, GV kiểm tra nhanh qua bài tập tương tác trên trang NeoEdu nếu có thời gian.

Đề và đáp án:

• Bài 1: Chọn cặp đúng theo hồ sơ. Đáp án B: Nhân nghĩa – Lòng thương và lẽ phải.
• Bài 2: Ghép đôi. Nhân nghĩa – Lòng thương và lẽ phải; Chính trực – Ngay thẳng, giữ điều đúng; Quốc âm – Tiếng của nước mình trong ngữ cảnh được dùng.
• Bài 3: Đúng/sai. a) Đ (Nhân nghĩa gắn với lòng thương và lẽ phải); b) S (Chính trực gắn với ngay thẳng, giữ điều đúng, không phải tiếng của nước mình); c) S (đây là lời tóm giải, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ (phải phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ).
• Bài 4: Chọn hai cặp đúng. Đáp án A và C: Quốc âm – Tiếng của nước mình trong ngữ cảnh được dùng; Nhân nghĩa – Lòng thương và lẽ phải.

HS vận dụng cách chọn từ Hán Việt theo đối tượng và mục đích để viết lại một câu cho giao tiếp bạn bè và một câu cho báo cáo.

GV chiếu câu nháp: “Tôi khẩn thiết đề nghị quý đồng môn tiến hành nạp thủy vào cơ thể sau hoạt động thể dục.” HS viết lại hai câu: một câu nhắn bạn bè, một câu dùng trong báo cáo lớp; sau đó nêu lí do chọn từ ngữ của mình. Lưu ý: không đưa định lượng y tế.

Câu sửa dành cho bạn cùng lớp: “Sau giờ thể dục, các bạn nhớ uống nước phù hợp nhu cầu nhé.”
Câu dùng trong báo cáo: “Học sinh được nhắc bổ sung nước phù hợp sau vận động.”
Lí do: chọn từ theo nghĩa, đối tượng và mục đích; không dùng nhiều từ Hán Việt chỉ để trang trọng hơn; bản sửa rõ ràng, thân thiện với bạn bè và chính xác, khách quan trong báo cáo.