Giáo án Dục Thuý sơn

Huy động trải nghiệm về cảnh đẹp của HS; dẫn dắt vào câu hỏi vì sao một cảnh đẹp có thể gợi nhớ người xưa.

GV đặt câu hỏi: “Em đã từng gặp một cảnh đẹp nào khiến em nhớ mãi? Điều làm em nhớ là hình ảnh cụ thể hay một câu chuyện, một người đã từng đến đó?” Sau đó GV đọc to bản tóm giải Dục Thuý sơn: người đi thuyền nhớ từng qua núi Dục Thuý, thấy nơi đây đẹp như không gian khác thường giữa đời; từ thưởng cảnh, tâm tưởng chuyển về Trương Hán Siêu và bia cũ có rêu gợi thời gian.

Mỗi HS nêu được ít nhất một kỉ niệm hoặc hình ảnh về cảnh đẹp của mình; cả lớp thống nhất câu hỏi định hướng: “Cảnh đẹp của Dục Thuý sơn chỉ dừng ở hình ảnh, hay còn mở ra điều gì khác?”

HS nhận biết núi và nước là cơ sở khơi liên tưởng thẩm mĩ; bóng tháp là hình ảnh được chuyển hoá qua so sánh; phân biệt hình ảnh thực với liên tưởng.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc bản tóm giải, trả lời ba câu hỏi: (1) Núi Dục Thuý được gợi lên trong bản tóm giải nổi trên nước và gợi liên tưởng đến hình ảnh nào? (2) Bóng tháp và ánh nước được so sánh hoặc liên tưởng với những gì? (3) Những liên tưởng ấy làm cảnh vật khác đi như thế nào so với một cảnh chỉ được quan sát? Nhóm ghi vào phiếu cột “hình ảnh thực”, cột “liên tưởng” và cột “tác dụng thẩm mĩ”.

Phiếu học tập số 1 được điền đủ với các ý chính: núi nổi trên nước gợi hoa sen; bóng tháp và ánh nước gợi dáng vẻ, vật trang sức và sự mềm mại. Kiến thức HS rút ra: núi và nước là cơ sở khơi liên tưởng thẩm mĩ; bóng tháp là hình ảnh được chuyển hoá qua so sánh, không chỉ là đối tượng địa lí.

HS phân tích được vai trò của bia rêu và việc nhớ Trương Hán Siêu trong việc mở chiều sâu thời gian và văn hoá cho bài thơ, lí giải vì sao bài thơ không dừng ở tả cảnh đẹp.

Cả lớp thảo luận theo cặp đôi, sau đó chia sẻ chung. GV đặt câu hỏi: (1) Từ thưởng cảnh, tâm tưởng chuyển sang Trương Hán Siêu có tác dụng gì? (2) Bia cũ với rêu gợi điều gì về thời gian? (3) Vì sao kết thúc nhớ người xưa khiến bài thơ có chiều sâu hơn? Đồng thời HS đối chiếu với Phiếu học tập số 1 đã làm ở hoạt động trước để thấy sự tiếp nối giữa cảnh và kí ức.

HS nêu được: từ cảnh đẹp chuyển sang dấu tích văn chương và kí ức Trương Hán Siêu; rêu trên bia gợi thời gian và hữu hạn của con người, dấu tích chữ viết chịu thời gian. Kiến thức HS rút ra: bia rêu và nhớ người là chiều sâu thời gian, văn hoá; vẻ đẹp bền của cảnh đối diện hữu hạn con người, bài thơ trở thành cuộc đối thoại với quá khứ.

HS nêu được cách đọc có trách nhiệm: phân biệt lời tóm giải với nguyên văn và bản dịch, tách hình ảnh thực khỏi liên tưởng, tránh suy diễn vượt ngữ liệu.

GV yêu cầu cả lớp đọc mục Cách đọc, kết nối và giới hạn trong bài học và trả lời ba câu hỏi: (1) Vì sao bản tóm giải không phải là nguyên văn hay bản dịch của tác phẩm? (2) Theo bài học, cách đọc đúng là đi theo bước nào: cảnh, văn hoá, hoài niệm? (3) Vì sao khi nhiều nhân vật liên quan, cần tra cứu trước khi kết luận? (theo lời nhắc về Trương Hán Siêu trong ngữ cảnh).

HS nêu được: bản tóm giải là lời tóm tắt mới phục vụ học tập, không thay thế nguyên văn hay bản dịch trong sách; đọc theo bước cảnh → văn hoá → hoài niệm; cần tra cứu căn cứ khi xác định nhân vật và không suy diễn vượt ngữ liệu.

HS củng cố việc nhận diện chức năng của các hình ảnh, phân biệt đối tượng và đặc điểm, đồng thời vận dụng cách đọc có căn cứ để xử lí nhận định.

HS làm Phiếu học tập số 2 cá nhân trong 12 phút, sau đó đối chiếu với nhóm bàn trong 3 phút; GV dùng học liệu NeoEdu (bài tập tương tác) để kiểm tra nhanh một số câu. Các câu hỏi gồm: câu 1 trắc nghiệm về tác dụng của nhớ người xưa cuối bài; câu 2 ghép các yếu tố với đặc điểm; câu 3 đánh giá đúng sai bốn nhận định; câu 4 chọn hai cặp ghép đúng.

Đáp án: Câu 1: C (mở chiều sâu lịch sử, văn hoá cho cảnh). Câu 2: Núi và nước – cơ sở khơi liên tưởng thẩm mĩ; Bóng tháp – hình ảnh được chuyển hoá qua so sánh; Bia rêu và nhớ người – chiều sâu thời gian, văn hoá. Câu 3: a) Đ; b) S (bóng tháp không gắn với chiều sâu thời gian, văn hoá mà gắn với hình ảnh được chuyển hoá qua so sánh); c) S (bản tóm giải không phải nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch); d) Đ (cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ). Câu 4: B và D (Bia rêu và nhớ người – chiều sâu thời gian, văn hoá; Núi và nước – cơ sở khơi liên tưởng thẩm mĩ). Kiến thức HS củng cố: đối chiếu cặp theo nội dung, không theo số thứ tự phương án.

HS vận dụng cách đọc và cách tạo liên tưởng thẩm mĩ đã học để viết một đoạn văn ngắn về cảnh đẹp địa phương, tôn trọng quyền tác giả và tránh lối quảng cáo.

Mỗi HS viết đoạn văn 6 đến 8 câu giới thiệu một cảnh đẹp ở địa phương mình (hoặc một cảnh đã đến), trong đó: có ít nhất một hình ảnh so sánh hoặc liên tưởng; có một chi tiết gợi thời gian hoặc kí ức; nói rõ phần mô tả thực và phần cảm nhận riêng. Đoạn văn không chép lại câu thơ của Dục Thuý sơn và không viết như lời quảng cáo du lịch. Phần cuối, HS tự viết một câu tóm giải về Dục Thuý sơn bằng lời của mình và ghi chú rõ đó là tóm giải, không phải nguyên văn.

Đoạn văn 6 đến 8 câu với bố cục rõ ràng; có hình ảnh thực, liên tưởng, chi tiết thời gian; có câu tóm giải Dục Thuý sơn bằng lời riêng, không sao chép nguyên văn và có ghi chú về tính chất tóm giải. Kiến thức HS vận dụng: cách đọc và viết có trách nhiệm, phân biệt thực và liên tưởng, không suy diễn vượt căn cứ.