Giáo án Bảo kính cảnh giới (bài 43)

Huy động hiểu biết nền về cảnh mùa hè và về chữ “nhàn”; tạo tâm thế tìm hiểu bài thơ và xác định nhiệm vụ học tập.

GV chiếu hình ảnh cây hoè, hoa lựu, hoa sen, chợ cá và đặt câu hỏi: “Khi nghĩ về mùa hè, em nhớ những màu sắc, âm thanh nào? Theo em, người đang ‘nhàn’ là người như thế nào: chỉ thư thả nghỉ ngơi hay vẫn quan tâm đến người khác?” HS trả lời nhanh, sau đó GV nêu nhiệm vụ: tìm hiểu bài Bảo kính cảnh giới (bài 43) để xem cảnh nhàn và tâm nhàn được thể hiện như thế nào.

Danh sách 3–4 màu sắc, âm thanh gắn với mùa hè mà HS nêu được; một cách hiểu ban đầu về “nhàn”; nhiệm vụ học tập được xác định: tìm các yếu tố tạo nên cảnh hè, âm thanh đời sống và ước mong cuối của bài thơ.

Nhận biết và phân tích được màu sắc, động tác, sức sinh trưởng và điểm nhìn trong cảnh hè; thấy cảnh không tĩnh tại và có chiều sâu.

Nhóm 4 HS làm việc với Phiếu học tập số 1, phần A. Nhiệm vụ: (1) Liệt kê các hình ảnh thiên nhiên trong cảnh hè: cây hoè, hoa lựu, sen. (2) Chỉ ra màu sắc và động tác, sức vươn sinh trưởng được gợi trong cảnh. (3) Xác định điểm nhìn: người ngắm cảnh đứng ở đâu (hiên, ao) và di chuyển như thế nào. Câu hỏi GV đặt: “Vì sao nói cảnh hè trong bài không tĩnh tại? Điểm nhìn thay đổi có tác dụng gì?”

Kết quả nhóm gồm: hình ảnh cây hoè, hoa lựu, sen; màu sắc và động tác (màu của hoa, sự vươn lên của cây, sen và ao); điểm nhìn từ hiên đến ao. Kiến thức HS rút ra: Cảnh hè trong bài được tạo từ màu, động tác và sức sinh trưởng; điểm nhìn di chuyển làm cảnh có chiều sâu, không chỉ là bức tranh tĩnh. Yếu tố này là mốc: Cảnh hè – Màu, động tác và sức sinh trưởng.

Nhận biết âm thanh chợ cá và tiếng ve; giải thích được vì sao chúng nối thiên nhiên với nhịp sống người dân.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1, phần B. Nhiệm vụ: (1) Tìm hai âm thanh trong bài: âm thanh chợ cá và tiếng ve. (2) Cho biết âm thanh nào thuộc thiên nhiên, âm thanh nào thuộc đời sống con người. (3) Giải thích vì sao đặt hai âm thanh này cạnh nhau giúp nối thiên nhiên với người dân. Câu hỏi GV đặt: “Nếu bài chỉ có tiếng ve mà không có chợ cá, cảm xúc sẽ khác đi như thế nào?”

Hai âm thanh được xác định: chợ cá (nhịp sống người dân) và tiếng ve (thiên nhiên). Kiến thức HS rút ra: Âm thanh đời sống nối thiên nhiên với người dân; người ngắm cảnh không đứng ngoài cuộc sống cộng đồng mà đặt mình trong đó. Mốc tra cứu: Âm thanh đời sống – Nối thiên nhiên với người dân.

Phân tích được điển tích Ngu cầm và ước mong dân no đủ ở cặp câu kết; giải thích được vì sao nhàn thân không đồng nghĩa với nhàn tâm.

HS làm việc cá nhân rồi chia sẻ theo cặp (Think – Pair – Share) với Phiếu học tập số 1, phần C. Nhiệm vụ: (1) Đọc phần diễn giải về điển tích đàn của vua Thuấn (Ngu cầm) và ước vọng dân khắp nơi được no đủ. (2) Giải thích vì sao tiếng đàn không chỉ là niềm vui riêng. (3) Cho biết câu “làm nhàn thân không đồng nghĩa nhàn tâm” nghĩa là gì. Câu hỏi GV đặt: “Vì sao kết bài đưa điển tích vào? Điều này cho thấy điều gì về tâm hồn người ngắm cảnh?”

Kiến thức HS rút ra: Điển tích Ngu cầm gắn tiếng đàn với ước vọng dân khắp nơi no đủ và cảnh thái bình, bộc lộ lí tưởng lo cho dân; hưởng nhàn vẫn gắn với trách nhiệm cộng đồng. Nhàn thân (thư thả, thưởng cảnh) không đồng nghĩa với nhàn tâm (quên người và việc chung). Mốc tra cứu: Ước mong cuối – Tấm lòng hướng cuộc sống no đủ.

Củng cố cách hiểu “nhàn”, nhận diện đúng đối tượng và đặc điểm của ba yếu tố trong bài.

HS làm Phiếu học tập số 2, phần A gồm ba bài: (1) Trắc nghiệm về cách hiểu “nhàn” trong bài: A. Bỏ hoàn toàn đất nước; B. Thư thả thưởng cảnh nhưng vẫn lo dân; C. Chỉ một hoạt động kinh tế; D. Không còn quan tâm ai. (2) Ghép các yếu tố với vai trò, đặc điểm: Cảnh hè – Màu, động tác và sức sinh trưởng; Âm thanh đời sống – Nối thiên nhiên với người dân; Ước mong cuối – Tấm lòng hướng cuộc sống no đủ. (3) Chọn hai cặp đúng trong bốn phương án: A. Cảnh hè – Màu, động tác và sức sinh trưởng; B. Âm thanh đời sống – Tấm lòng hướng cuộc sống no đủ; C. Ước mong cuối – Tấm lòng hướng cuộc sống no đủ; D. Cảnh hè – Nối thiên nhiên với người dân.

Đáp án: (1) B. Thư thả thưởng cảnh nhưng vẫn lo dân. (2) Cảnh hè → Màu, động tác và sức sinh trưởng; Âm thanh đời sống → Nối thiên nhiên với người dân; Ước mong cuối → Tấm lòng hướng cuộc sống no đủ. (3) Đáp án A và C. Lí giải: hai cặp đúng là “Cảnh hè – Màu, động tác và sức sinh trưởng” và “Ước mong cuối – Tấm lòng hướng cuộc sống no đủ”; hai cặp còn lại ghép sai đối tượng với đặc điểm.

Rèn kĩ năng đọc có trách nhiệm: phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn, nhận ra vai trò của bản tóm giải.

HS làm Phiếu học tập số 2, phần B: đọc bốn nhận định và chọn Đúng (Đ) hoặc Sai (S): a) Trong hồ sơ này, Cảnh hè được gắn với màu, động tác và sức sinh trưởng. b) Trong hồ sơ này, Âm thanh đời sống được gắn với tấm lòng hướng cuộc sống no đủ. c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.

Đáp án: a) Đ; b) S (sửa thành: Âm thanh đời sống gắn với nối thiên nhiên với người dân); c) S (đây là bản tóm giải nguyên gốc phục vụ học tập, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ. Thang chấm nhóm 4 ý: đúng 4 ý được 1 điểm, 3 ý được 0,5 điểm, 2 ý được 0,25 điểm, 1 ý hoặc không có được 0 điểm (tương ứng số ý đúng theo mức 0/0,1/0,25/0,5/1 của phiếu).

Vận dụng kiến thức để viết bản tóm giải ngắn về Bảo kính cảnh giới (bài 43) và đoạn phân tích sự chuyển từ cảnh hè đến ước mong về nhân dân, giữ đúng phạm vi ngữ liệu.

Trong lớp: HS viết bản tóm giải 5–7 câu bằng lời của mình về Bảo kính cảnh giới (bài 43), chỉ dùng thông tin đã học và nêu rõ đây là tóm giải, không phải nguyên văn hay bản dịch. Về nhà: HS viết một đoạn văn khoảng 8–10 câu, trả lời đề “Phân tích sự chuyển từ cảnh hè đến mong ước về nhân dân”, nêu ít nhất hai chi tiết cụ thể và giải thích.

Sản phẩm trong lớp: bản tóm giải nêu được cảnh hè (màu, động tác và sức sinh trưởng), âm thanh đời sống (nối thiên nhiên với người dân) và ước mong cuối (tấm lòng hướng cuộc sống no đủ), không đảo quan hệ. Tiêu chí tham khảo: đúng đối tượng; giữ thông tin chính; diễn đạt bằng lời riêng; có câu nói rõ đây là tóm giải. Sản phẩm về nhà: đoạn văn nối các yếu tố thành cách hiểu nhất quán: cảnh có giá trị tự thân, ước mong dân no đủ phát triển từ sự giao cảm với đời sống, nhàn là hoàn cảnh thưởng cảnh chứ không dứt trách nhiệm.