Giáo án Bình Ngô đại cáo

Kích hoạt hiểu biết về thể cáo và tạo tâm thế đọc bản tóm giải Bình Ngô đại cáo; xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV đặt câu hỏi gợi mở: Theo em, khi một triều đại hoặc một nghĩa quân giành thắng lợi, vì sao họ cần công bố cho cả nước biết? Trong bản tóm giải, bản cáo này công bố điều gì? HS đọc nhanh bản tóm giải và nêu một từ khoá về nội dung. Nhiệm vụ học tập: tìm ra lí lẽ, bằng chứng và cảm xúc trong bản cáo, từ đó hiểu cách bản cáo tổ chức ba phần.

Bảng ghi nhanh của lớp gồm ba ý: (1) Thể cáo là văn bản công bố việc trọng đại; (2) Bản tóm giải nói về thắng lợi của khởi nghĩa Lam Sơn; (3) Nhiệm vụ: xác định cơ sở, diễn trình và kết của bản cáo. Mục tiêu của tiết học được viết thành câu hỏi trên bảng: Bản cáo thuyết phục người đọc bằng lí lẽ và cảm xúc như thế nào?

Nêu được nội dung phần cơ sở; giải thích được nhân nghĩa được chứng minh bằng mục tiêu bảo vệ dân và tư cách độc lập của Đại Việt được xác lập bằng nhiều phương diện.

HS hoạt động nhóm 4, dùng Phiếu học tập số 1 (phần A). Nhiệm vụ: (1) Tìm trong phần cơ sở các phương diện chứng minh độc lập của Đại Việt (văn hiến, lãnh thổ, phong tục, lịch sử). (2) Nhân nghĩa được gắn với điều gì? (3) Vì sao phần cơ sở đặt nhân nghĩa và độc lập lên đầu? Nhóm dùng kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi thành viên ghi một ý vào ô của mình, sau đó thống nhất ý chung ở ô giữa.

Nhóm hoàn thành khăn trải bàn gồm: Nội dung phần cơ sở: mở đầu bằng nguyên lí nhân nghĩa gắn với yên dân, trừ bạo. Bằng chứng về độc lập: nhiều phương diện văn hiến, lãnh thổ, phong tục, lịch sử. Nhận xét: nhân nghĩa không chỉ là ý niệm mà gắn với mục tiêu bảo vệ dân; lí lẽ đặt trước để người đọc có tiêu chuẩn đánh giá các phần sau. Kiến thức HS rút ra: Phần cơ sở xây dựng chính nghĩa và tư cách độc lập của dân tộc trước khi kể về tội ác và chiến thắng.

Nêu được nội dung tố cáo tội ác của quân xâm lược và diễn trình khởi nghĩa Lam Sơn; giải thích được vai trò của bằng chứng trong việc làm lập luận có sức thuyết phục.

HS làm việc theo cặp đôi rồi ghép nhóm (kĩ thuật mảnh ghép). Vòng 1: mỗi cặp đọc một đoạn về tội ác (xâm lược, bóc lột, tội ác đối với con người và đời sống) hoặc về diễn trình (khó khăn thiếu lương, thiếu người, đoàn kết nhân dân và tướng sĩ, dưới sự lãnh đạo của Lê Lợi, các trận Chi Lăng, Xương Giang, cách cho quân giặc đường về và phương tiện rút quân). Vòng 2: các cặp ghép thành nhóm 4, mỗi người trình bày phần mình đã tìm hiểu. Nhiệm vụ chung: chỉ ra loại bằng chứng và cảm xúc đi kèm.

Phiếu học tập số 1 (phần B) hoàn thành với nội dung: Tội ác: xâm lược, bóc lột, gây tổn hại cho con người và đời sống; cảm xúc đau xót, căm phẫn. Diễn trình: khó khăn về lương và người; thắng lợi nhờ đoàn kết nhân dân và tướng sĩ dưới sự lãnh đạo của Lê Lợi; các mốc Chi Lăng, Xương Giang. Ý nghĩa của việc cho quân giặc đường về và phương tiện rút quân: làm rõ mục tiêu kết thúc chiến tranh, không phải trả thù vô tận. Kiến thức HS rút ra: Phần diễn trình dùng sự kiện và bằng chứng để chuyển từ tố cáo sang kể thắng lợi, cảm xúc chuyển theo mạch lập luận.

Nêu được nội dung tuyên bố hoà bình và ý nghĩa, bài học của bản cáo; giải thích được vì sao phần kết hướng tới hoà bình và hồi sinh.

HS làm việc cá nhân rồi thảo luận cặp đôi với Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ: (1) Phần kết tuyên bố điều gì? (2) Ý nghĩa và bài học mà bản tóm giải rút ra là gì? (3) Vì sao có thể nói phần kết đáp ứng mục tiêu nhân nghĩa đã nêu ở phần cơ sở?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành với nội dung: Tuyên bố hoà bình, mở thời kì mới; khẳng định ý nghĩa và bài học của thắng lợi; kết thúc chiến tranh để dân được yên ổn, đời sống hồi sinh. Lí giải: Phần kết đối chiếu với phần cơ sở (nhân nghĩa vì dân, trừ bạo) và phần diễn trình (cách xử lí chiến tranh) để khép lại lập luận. Kiến thức HS rút ra: Phần kết – Tuyên bố hoà bình, rút ý nghĩa; bản cáo hoàn thành mục tiêu lập luận bằng hoà bình chứ không bằng trả thù.

Vận dụng được kiến thức về bố cục, phân biệt đúng các cặp đối tượng – đặc điểm và nhận diện nhận định có căn cứ hay không.

HS làm bài tập trắc nghiệm và đúng/sai (nội dung lấy từ bài tập của bài học). Đề: (1) Lí lẽ về độc lập trong bản cáo dựa vào gì? A. Chỉ một tên gọi; B. Nhiều phương diện văn hiến, lãnh thổ, phong tục, lịch sử; C. Chỉ số dân; D. Một dự báo thời tiết. (2) Ghép các yếu tố: Phần cơ sở; Phần diễn trình; Phần kết với các đặc điểm tương ứng. (3) Chọn hai cặp đúng trong các cặp: A. Phần cơ sở – Tội ác và quá trình Lam Sơn giành thắng lợi; B. Phần cơ sở – Nhân nghĩa và độc lập; C. Phần diễn trình – Tuyên bố hoà bình, rút ý nghĩa; D. Phần kết – Tuyên bố hoà bình, rút ý nghĩa. (4) Đúng/sai: a) Trong hồ sơ này, Phần cơ sở được gắn với nhân nghĩa và độc lập; b) Phần diễn trình được gắn với tuyên bố hoà bình, rút ý nghĩa; c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách; d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.

Đáp án: (1) B – Nhiều phương diện văn hiến, lãnh thổ, phong tục, lịch sử. (2) Phần cơ sở – Nhân nghĩa và độc lập; Phần diễn trình – Tội ác và quá trình Lam Sơn giành thắng lợi; Phần kết – Tuyên bố hoà bình, rút ý nghĩa. (3) B và D (Phần cơ sở – Nhân nghĩa và độc lập; Phần kết – Tuyên bố hoà bình, rút ý nghĩa). (4) a) Đúng; b) Sai, vì Phần diễn trình gắn với tội ác và quá trình Lam Sơn giành thắng lợi; c) Sai, vì đây là lời tóm giải tự viết, không phải nguyên văn hay bản dịch; d) Đúng. Ghi chú chấm: câu 4 mỗi ý đúng được tính theo số ý đúng, nếu HS làm đúng cả 4 ý thì đạt tối đa.

Vận dụng kiến thức về lí lẽ và biểu cảm để viết đoạn văn ngắn đánh giá có căn cứ về mối quan hệ giữa lí lẽ và cảm xúc trong bản cáo.

Đề: Phân tích quan hệ giữa lí lẽ và biểu cảm trong bản cáo. HS chọn một trong ba phần để làm căn cứ (cơ sở, diễn trình hoặc kết), viết đoạn văn khoảng 8 đến 10 câu, nêu ít nhất hai chi tiết hoặc quan hệ cụ thể từ bản tóm giải và giải thích tác dụng. Đoạn văn cần ghi rõ đây là bản tóm giải tự viết. Phần thực hiện có thể giao về nhà để hoàn thiện.

Đoạn văn tham khảo (ý chính): Trong phần cơ sở, lí lẽ về nhân nghĩa và độc lập được đặt ở đầu để người đọc có tiêu chuẩn đánh giá; cảm xúc tự hào về văn hiến, lãnh thổ, phong tục được gợi lên qua các phương diện cùng lúc. Trong phần diễn trình, bằng chứng về tội ác và các mốc Chi Lăng, Xương Giang làm lập luận thuyết phục, còn cảm xúc đau xót, căm phẫn đi theo sự kiện. Nhờ vậy bản cáo vừa có sức chính luận vừa có sức lay động. Tiêu chí chấm (thang 10): 2 điểm đúng thao tác phân tích; 4 điểm nêu và giải thích hai chi tiết hoặc quan hệ có thật trong bản tóm giải; 2 điểm nối các ý thành cách hiểu nhất quán; 1 điểm giữ đúng phạm vi ngữ liệu; 1 điểm diễn đạt.