Giáo án Huyện đường

Huy động kinh nghiệm đọc của HS về tình huống người giữ pháp luật bộc lộ động cơ riêng; nêu vấn đề định hướng cả hai tiết học: vì sao cảnh này vừa gây cười vừa mang tính phê phán.

GV chiếu tiêu đề Huyện đường – trích tuồng Nghêu, Sò, Ốc, Hến và đọc to đoạn tóm lược tự viết. GV đặt hai câu hỏi: (1) “Theo em, khi người xét xử nói công khai điều có lợi cho mình ngay trước phiên xử, khán giả sẽ cảm thấy thế nào?” (2) “Vì sao một cảnh về công đường vẫn có thể gây cười?” HS ghi câu hỏi định hướng vào vở: “Cảnh này phơi bày điều gì và tiếng cười nhắm vào ai, vào việc gì?”

HS nêu được hai ý: (a) cảm giác mỉa mai, ngạc nhiên vì khoảng cách giữa chức phận giữ pháp luật và lời nói vụ lợi; (b) tiếng cười có thể là cách phê phán, nhắm vào hành vi trái công lí chứ không chỉ vào tên gọi nhân vật. Câu hỏi định hướng được ghi vào vở để đối chiếu cuối tiết.

Nhận biết vai trò của tri huyện và đề lại cùng cơ chế vụ lợi được thể hiện trong tóm giải; hình thành hai khái niệm: Tri huyện – quyền lực xét xử bị dùng vụ lợi; Đề lại – tham gia tính toán, tiếp tay.

Nhóm 4 HS dùng kĩ thuật khăn trải bàn, thảo luận Phiếu học tập số 1 (phần A). Nhiệm vụ: (1) Liệt kê hành vi của tri huyện và đề lại trong tóm giải. (2) Chỉ ra việc trì hoãn phần liên quan Sò và lí do được nêu. (3) Nêu các cách thức vụ lợi: kéo dài, lựa đối tượng có tiền, phối hợp lời lẽ và hành động. GV đặt câu hỏi: “Vì sao việc trì hoãn phần liên quan Sò được coi là dấu hiệu vụ lợi?”

Khăn trải bàn nhóm gồm bốn ô: Tri huyện: quyền lực xét xử bị dùng vụ lợi. Đề lại: tham gia tính toán, tiếp tay. Hành vi cụ thể: trì hoãn phần liên quan Sò vì cho rằng Sò giàu; bàn xử Nghêu, Ốc và lí trưởng theo cách có lợi cho mình. Cơ chế: tính toán kéo dài, lựa đối tượng có tiền, phối hợp lời lẽ và hành động. Kết luận nhóm: cuộc trao đổi cho thấy cơ chế tham nhũng diễn ra trước khi xét xử đầy đủ.

Phân tích được cách đối thoại, nhịp và kiểu nhân vật tạo tiếng cười phê phán; hiểu giọng quyền uy bên ngoài đối lập động cơ vụ lợi và cái xấu mang tính hệ thống trong cảnh.

Cặp đôi đọc mục Phân tích và đánh giá, trả lời Phiếu học tập số 1 (phần B). Ba câu hỏi: (a) Giọng quyền uy bên ngoài đối lập động cơ vụ lợi thể hiện ở những điểm nào? (b) Vì sao người dưới không chỉ thừa hành mà có thể đồng mưu, và điều đó cho thấy gì về cái xấu trong cảnh? (c) Vì sao phê phán cần theo hành vi và cơ chế cụ thể, không khái quát mọi người làm công quyền? GV đặt thêm câu hỏi: “Tiếng cười được tạo ra bởi yếu tố nào: đối thoại, nhịp hay kiểu nhân vật?”

(a) Tri huyện nói về công lí nhưng bàn việc kéo dài và lựa người có tiền; đối lập giữa danh nghĩa công đường và mục tiêu thật tạo tiếng cười châm biếm. (b) Đề lại đáp lại, bổ sung tính toán, phối hợp với tri huyện, khiến cái xấu trở thành hệ thống trong cảnh. (c) Tóm giải chỉ đưa căn cứ về hành vi cụ thể; khái quát “mọi người, mọi thời” là suy diễn không có căn cứ. Tiếng cười đến từ đối thoại tự lộ, nhịp đối đáp và kiểu nhân vật quan chức vụ lợi.

Vận dụng cách đọc có trách nhiệm: xác định ai nói với ai, mục tiêu thật sau lời, quan hệ quyền lực và cách tạo cười; nhận diện suy diễn cần tránh và ý thức giới hạn của bản tóm giải.

Nhóm 4 chọn một đoạn 2–3 câu trong tóm lược và thảo luận: (1) Ai nói với ai, mục tiêu thật sau lời là gì? (2) Quan hệ quyền lực thể hiện thế nào? (3) Cách tạo cười ở đây là gì? (4) Nếu đọc vai, giọng đọc nào tránh gán ngữ điệu kì thị vùng miền? GV nêu câu hỏi: “Từ đoạn này, em rút ra yêu cầu nào về công bằng, minh bạch mà không coi mánh tham nhũng là mẹo thực hành?”

Mỗi nhóm có một phiếu ghi ba bước đọc: xác định người nói – người nghe – mục tiêu thật; nêu quan hệ quyền lực và cách tạo cười; ghi phương án giọng đọc là sáng tạo của nhóm, không kì thị vùng miền. Kết luận: công bằng và minh bạch trong xét xử là yêu cầu; mánh tham nhũng được cảnh phê phán chứ không phải mẹo thực hành. Ghi chú: bản tóm giải không phải nguyên văn hay bản dịch của tác phẩm.

Củng cố khái niệm về cơ sở tiếng cười, vai trò của tri huyện, đề lại và tiếng cười; phân biệt được đối tượng với đặc điểm được nêu.

Trò chơi “Giơ thẻ”: GV đọc lần lượt bài 2, bài 3 và bài 5 (bài tập đã cho). Bài 2: Cơ sở tiếng cười phê phán trong cảnh là gì? A. Mọi lời đều vô tư công bằng; B. Không có xung đột quyền lực; C. Chỉ tên gọi nhân vật gây cười; D. Người xét xử tự bộc lộ động cơ trái công lí. Bài 3: Ghép Tri huyện, Đề lại, Tiếng cười với các đặc điểm trong bản tóm giải. Bài 5: Chọn hai cặp đúng trong các lựa chọn: A. Tri huyện – Quyền lực xét xử bị dùng vụ lợi; B. Đề lại – Phơi bày khoảng cách chức phận và hành vi; C. Tiếng cười – Phơi bày khoảng cách chức phận và hành vi; D. Tri huyện – Tham gia tính toán, tiếp tay.

Bài 2: D. Người xét xử tự bộc lộ động cơ trái công lí. Bài 3: Tri huyện – quyền lực xét xử bị dùng vụ lợi; Đề lại – tham gia tính toán, tiếp tay; Tiếng cười – phơi bày khoảng cách chức phận và hành vi. Bài 5: A và C. Lưu ý: B và D ghép sai đối tượng với đặc điểm.

Rèn kĩ năng phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ; nhận diện nhận định sai về nguồn tóm giải.

Cặp đôi làm bài 4 (đúng/sai) trên Phiếu học tập số 2: Đọc các nhận định về văn bản và cách sử dụng nguồn. a) Trong hồ sơ này, Tri huyện được gắn với quyền lực xét xử bị dùng vụ lợi. b) Trong hồ sơ này, Đề lại được gắn với phơi bày khoảng cách chức phận và hành vi. c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ. Sau đó cặp đôi kiểm tra chéo đáp án. GV nêu câu hỏi: “Ý nào cần sửa, và sửa thế nào?”

a) Đ; b) S, sửa thành: Đề lại gắn với tham gia tính toán, tiếp tay; c) S, vì đây là bản tóm giải tự viết, không phải nguyên văn hay bản dịch; d) Đ. Thang điểm nhóm 4 ý: 0 ý đúng 0 điểm; 1 ý đúng 0,1 điểm; 2 ý đúng 0,25 điểm; 3 ý đúng 0,5 điểm; 4 ý đúng 1 điểm.

Vận dụng kiến thức để viết đoạn văn ngắn nêu luận điểm có căn cứ từ tóm giải, rút ra yêu cầu công bằng và minh bạch trong giải quyết công việc ở địa phương.

Cá nhân viết đoạn văn khoảng 8–10 câu, trả lời: “Vì sao phê phán tham nhũng trong Huyện đường phải dựa trên hành vi cụ thể? Từ cảnh này, em rút ra yêu cầu nào về công bằng, minh bạch trong giải quyết công việc ở địa phương?” Đoạn văn cần có một câu chủ đề, ít nhất một căn cứ từ tóm giải (ví dụ việc trì hoãn phần liên quan Sò) và một câu kết luận nêu yêu cầu công bằng, minh bạch. Không dùng đoạn văn để khái quát mọi người, mọi thời.

Đoạn văn mẫu gợi ý: “Phê phán tham nhũng trong Huyện đường phải bám vào hành vi cụ thể của nhân vật. Tri huyện và đề lại trì hoãn phần liên quan Sò vì cho rằng Sò giàu, rồi lựa đối tượng có tiền để thu lợi. Chính căn cứ này cho thấy điều trái công lí, chứ không cần khái quát mọi quan chức. Từ đó, em nhận ra yêu cầu xét xử phải dựa trên sự thật và công bằng, quy trình phải minh bạch; mánh khóe vụ lợi không thể coi là mẹo thực hành.”