Giáo án Múa rối nước – hiện đại soi bóng tiền nhân

Huy động hiểu biết nền về múa rối nước; nhận ra vấn đề của bài: giữ gìn bản sắc và đổi mới để nghệ thuật sống trong đời sống hôm nay.

GV mô tả bằng lời một buổi múa rối nước (mặt nước, con rối, người điều khiển đứng sau màn, tiếng nhạc). HS trả lời hai câu hỏi: (1) Khi nghe “múa rối nước”, em hình dung những gì? (2) Theo em, điều gì cần giữ nguyên và điều gì có thể đổi để nghệ thuật này được khán giả hôm nay đón nhận? Sau đó GV ghi nhan đề “Múa rối nước – hiện đại soi bóng tiền nhân” lên bảng và hỏi: nhan đề gợi cho em điều gì về mối quan hệ giữa hiện đại và quá khứ?

• Khoảng 4–5 ý của HS về hình ảnh múa rối nước (mặt nước, con rối, người điều khiển, âm nhạc, tích và động tác dân gian).
• Kết luận của lớp: vấn đề bài học là quan hệ giữa bảo tồn và đổi mới trong múa rối nước; nhan đề gợi quan hệ soi chiếu giữa hiện tại và quá khứ, không nhất thiết là hai mặt đối lập.
• HS ghi nhan đề và câu hỏi định hướng vào vở.

HS nêu được các yếu tố làm nên thế giới sân khấu múa rối nước, giải thích vai trò của từng yếu tố và nắm ba khái niệm Mặt nước, Nghệ nhân, Đổi mới.

Nhóm 4 HS đọc đoạn tóm giải và hoàn thành Phiếu học tập số 1 (gồm thẻ giới thiệu và bảng khái niệm). Các câu hỏi chính: (1) Văn bản nêu những yếu tố nào tạo nên thế giới sân khấu? (2) Mỗi yếu tố có vai trò gì? (3) Những tích và động tác nào gợi lao động, sinh hoạt và trí tưởng tượng dân gian? (4) Bảo tồn được hiểu là giữ những gì, chứ không chỉ là giữ vật thể con rối? (5) Nhan đề đặt hiện đại trước chiều sâu lịch sử gợi quan hệ nào?

• Thẻ giới thiệu theo trình tự: mặt nước – con rối và cơ cấu điều khiển – người điều khiển (nghệ nhân) – âm nhạc – lời dẫn – khán giả, kèm một câu giải thích vai trò.
• Bảng khái niệm:
  • Mặt nước: Không gian nghệ thuật đặc trưng.
  • Nghệ nhân: Chủ thể giữ kĩ thuật và truyền nghề.
  • Đổi mới: Tạo sức sống trong quan hệ với bản sắc.
• Kiến thức HS rút ra: bảo tồn không chỉ giữ con rối mà duy trì kĩ thuật, âm nhạc, tích trò, kí ức nghề và cộng đồng chủ thể; đổi mới có giá trị khi giúp nghệ thuật sống mà không làm mờ bản sắc; nhan đề gợi quan hệ soi chiếu, không buộc hai mặt đối lập.

HS phân biệt được thông tin mô tả, giải thích, đánh giá; phân biệt nguồn với suy luận và nêu được giới hạn khi sử dụng bản tóm giải.

Cặp đôi làm Phiếu học tập số 2: phân loại năm câu trong tóm giải thành mô tả, giải thích hoặc đánh giá, sau đó trả lời hai câu hỏi về cách đọc: (1) Nếu một bạn nói “tôi đã xem buổi diễn và thấy con rối rất sống động”, câu đó có căn cứ trong bản tóm giải không? (2) Vì sao khi học không nên tự thao tác cơ cấu dưới nước hoặc xuống hồ?
Năm câu cần phân loại: a) “Mặt nước làm không gian diễn.” b) “Nhan đề đặt hiện đại trước chiều sâu lịch sử, gợi quan hệ soi chiếu chứ không buộc hai mặt đối lập.” c) “Sự đổi mới có giá trị khi giúp nghệ thuật sống mà không làm mờ bản sắc.” d) “Con rối và cơ cấu điều khiển kết hợp với nghệ nhân, âm nhạc, lời dẫn tạo thế giới sân khấu.” e) “Bảo tồn không chỉ cất con rối mà duy trì kĩ thuật, âm nhạc, tích trò.”

• Phân loại đúng: a) mô tả; b) giải thích; c) đánh giá; d) mô tả; e) giải thích (nêu quan niệm về bảo tồn).
• Câu hỏi (1): Không có căn cứ. Đó là quan sát cá nhân không có trong hồ sơ; HS không được viết như thể đó là nguồn của bản tóm giải.
• Câu hỏi (2): Vì các cơ cấu dưới nước và hồ tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn; khi học chỉ tìm hiểu qua hoạt động do GV tổ chức an toàn.
• Kết luận: đọc có trách nhiệm là phân biệt nguồn (điều văn bản nêu) với suy luận (điều HS tự nghĩ ra) và không tự nhận đã quan sát buổi diễn.

Củng cố nhận diện các khái niệm, luận điểm và cách sử dụng nguồn trong văn bản; rèn kĩ năng đọc hiểu và đối chiếu căn cứ.

Bài tập 1 (trắc nghiệm): Bảo tồn múa rối nước cần chú ý gì? A. Chỉ thay toàn bộ tích cũ; B. Coi mọi thay đổi đều phá truyền thống; C. Chỉ giữ vài con rối, bỏ người truyền nghề; D. Gắn vật thể, kĩ năng, nghệ nhân và môi trường diễn.
Bài tập 2 (ghép cặp): Ghép các yếu tố với vai trò hoặc đặc điểm được trình bày trong bản tóm giải: Mặt nước; Nghệ nhân; Đổi mới.
Bài tập 3 (đúng – sai): Đọc bốn nhận định sau và đánh dấu Đ hoặc S: a) Trong hồ sơ này, Mặt nước được gắn với không gian nghệ thuật đặc trưng. b) Trong hồ sơ này, Nghệ nhân được gắn với tạo sức sống trong quan hệ với bản sắc. c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
Bài tập 4 (chọn hai cặp đúng): A. Nghệ nhân – Tạo sức sống trong quan hệ với bản sắc; B. Đổi mới – Tạo sức sống trong quan hệ với bản sắc; C. Mặt nước – Chủ thể giữ kĩ thuật và truyền nghề; D. Mặt nước – Không gian nghệ thuật đặc trưng.
HS làm cá nhân, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn và làm bài tương tác trên trang NeoEdu để kiểm tra.

• Bài 1: Đáp án D. Gắn vật thể, kĩ năng, nghệ nhân và môi trường diễn, vì bảo tồn là giữ cả các yếu tố này.
• Bài 2: Mặt nước – Không gian nghệ thuật đặc trưng; Nghệ nhân – Chủ thể giữ kĩ thuật và truyền nghề; Đổi mới – Tạo sức sống trong quan hệ với bản sắc.
• Bài 3: a) Đ; b) S (nghệ nhân được gắn với chủ thể giữ kĩ thuật và truyền nghề); c) S (đây là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ. Thang chấm: 0/0,1/0,25/0,5/1 điểm theo số ý đúng.
• Bài 4: Đáp án B, D (“Đổi mới – Tạo sức sống trong quan hệ với bản sắc” và “Mặt nước – Không gian nghệ thuật đặc trưng” là hai cặp đúng; A và C ghép sai đối tượng với đặc điểm).

HS vận dụng ba khái niệm và cách đọc có trách nhiệm để viết đoạn văn phân tích quan hệ bảo tồn và đổi mới từ trường hợp múa rối nước.

Đề: Phân tích quan hệ bảo tồn và đổi mới từ trường hợp múa rối nước.
Yêu cầu: viết đoạn văn khoảng 10–12 câu; nêu ít nhất hai chi tiết hoặc quan hệ cụ thể từ hồ sơ và giải thích; nối các chi tiết thành một cách hiểu nhất quán; nêu rõ phần nào là căn cứ trong văn bản, phần nào là nhận xét của mình.
Giao về nhà: hoàn thiện đoạn văn và đối chiếu với tiêu chí; tuỳ chọn, HS nêu một ví dụ về nghề hoặc sinh hoạt truyền thống ở địa phương và trả lời: điều gì cần giữ, điều gì có thể đổi, cần đối thoại với ai trước khi quyết định.

• Đoạn văn cần có các ý: bảo tồn không chỉ là cất con rối mà duy trì kĩ thuật, âm nhạc, tích trò và khả năng truyền nghề của nghệ nhân; đổi mới điều kiện trình diễn, cách giới thiệu và tiếp cận khán giả có thể tạo sức sống mới; nếu chỉ theo thị hiếu ngắn hạn hoặc làm mờ đặc trưng mặt nước, hoặc tách cộng đồng khỏi quyết định thì giá trị bị suy giảm; cần đối thoại với chủ thể và đánh giá bằng chất lượng, tính bền vững.
• Tiêu chí chấm (thang 10): 2 điểm trả lời đúng yêu cầu; 4 điểm nêu và lí giải ít nhất hai chi tiết hoặc quan hệ cụ thể (mỗi chi tiết đúng và giải thích được 2 điểm); 2 điểm nối các chi tiết thành cách hiểu nhất quán; 1 điểm giữ phạm vi ngữ liệu, không bịa chi tiết; 1 điểm tổ chức, diễn đạt.