Giáo án Đọc báo cáo tham khảo: Ngôn ngữ đối thoại trong chèo

Kích hoạt kiến thức nền về lời thoại sân khấu và tạo tình huống để HS xác định vấn đề của bài: lời đối thoại không chỉ thể hiện nội dung mà còn tác động đến quan hệ giữa các nhân vật.

GV đặt câu hỏi gợi mở: “Khi xem một vở diễn, điều gì giúp em hiểu nhân vật hơn: lời họ nói hay động tác của họ? Vì sao?” Sau đó HS thử nêu một câu nói trong đời sống hằng ngày vừa cho người nghe biết điều gì, vừa thay đổi quan hệ giữa hai người.

Ghi nhận được ba ý chính của lớp: (1) lời nói giúp bộc lộ tính cách và tâm trạng nhân vật; (2) một câu nói có thể vừa thông tin vừa tác động, ví dụ làm người nghe thân hơn hoặc xa cách hơn; (2) việc hiểu lời nói cần đặt trong hoàn cảnh và người nói. GV chốt: đây là ý dẫn vào khái niệm Đối thoại: lời vừa bộc lộ vừa tác động.

HS nêu được các nguồn lời và các chức năng của ngôn ngữ đối thoại trong chèo theo bản tóm giải; hiểu khái niệm Đối thoại: lời vừa bộc lộ vừa tác động.

HS đọc phần Văn bản, xuất xứ và ngữ liệu đọc độc lập trong SGK, đối chiếu với Phiếu học tập số 1. Nhóm 4 HS thảo luận theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS điền một ô, sau đó thống nhất ý chung ở ô trung tâm. Câu hỏi: (1) Lời đối thoại có những nguồn nào? (2) Lời đối thoại làm được những việc gì trong vở diễn? (3) Vì sao phải đặt lời đối thoại trong cơ chế nghệ thuật sân khấu?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh với các nội dung:

• Nguồn lời: đời sống, tiếng hát, lời nói thông thường, điển tích hoặc chất thơ; phản ánh đời sống tập thể và truyền diễn.
• Chức năng: làm rõ nhân vật; tham gia vào tình huống; bộc lộ quan hệ; tạo hiệu quả thẩm mĩ.
• Lí do: hiểu lời đối thoại không thể tách khỏi vai nói, hoàn cảnh và cách trình diễn.
  Khái niệm rút ra: Đối thoại là lời vừa bộc lộ vừa tác động.

HS nêu được phương pháp nối chi tiết ngôn ngữ với chức năng cụ thể, sử dụng bảng bốn cột để phân tích, và nhận ra giới hạn của bản tóm giải khi đưa ra kết luận về giọng hay động tác.

Hoạt động theo trạm, chia lớp thành 3 trạm.
Trạm 1: Đọc phần Phân tích và đánh giá. Trả lời: Vì sao không nên áp một tiêu chí thuần văn bản lên mọi lời chèo? Một cấu trúc lặp hoặc lệch có thể có chức năng gì?
Trạm 2: Đọc phần Cách đọc, kết nối và giới hạn. Điền bảng bốn cột (vai nói, mục đích, cách dùng lời, điều đổi trong quan hệ) cho một ví dụ giả định do GV cung cấp: “Một nhân vật hỏi lại người đối diện để xác nhận điều vừa nghe.”
Trạm 3: Đọc lại phần Cách đọc, kết nối và giới hạn và trả lời: Vì sao chỉ có bản tóm giải thì không được kết luận về giọng hay động tác? Vì sao không lấy cách diễn trạng thái nhân vật làm cớ giễu cợt người có khó khăn tâm lí?

Bảng bốn cột hoàn chỉnh cho ví dụ ở Trạm 2, dự kiến:

• Vai nói: nhân vật hỏi lại (người nói).
• Mục đích: xác nhận điều vừa nghe.
• Cách dùng lời: câu hỏi lặp lại ý người đối diện.
• Điều đổi trong quan hệ: người hỏi thể hiện sự chú ý, thăm dò; người được hỏi có thể phải giải thích hoặc thay đổi thái độ.
  Kết luận rút ra: nối chi tiết ngôn ngữ với chức năng cụ thể; nếu chỉ có bản tóm giải, dùng nó để đặt câu hỏi trước, không tự suy đoán bản diễn; không giễu cợt người có khó khăn tâm lí.

HS củng cố ba khái niệm trọng tâm và kiểm tra khả năng phân biệt lời tóm giải với nguyên văn, đối chiếu nhận định với căn cứ trong bài.

Bài tập 1 (trắc nghiệm): Cặp yếu tố – nội dung nào khớp đúng vai trò đã phân biệt trong hồ sơ? A. Một trường hợp đủ chứng minh quy luật cho mọi người; B. Đối thoại gắn lời vừa bộc lộ vừa tác động; C. Đối thoại gắn nối chi tiết ngôn ngữ với chức năng cụ thể; D. Lời tóm giải ở đây là toàn bộ nguyên văn bài mẫu.
Bài tập 2 (ghép cặp): Ghép Đối thoại, Ngữ cảnh, Phương pháp với vai trò tương ứng.
Bài tập 3 (đúng/sai): Đọc các nhận định và chọn Đ hoặc S: a) Trong hồ sơ này, Đối thoại được gắn với lời vừa bộc lộ vừa tác động. b) Trong hồ sơ này, Ngữ cảnh được gắn với nối chi tiết ngôn ngữ với chức năng cụ thể. c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
Các HS làm trên Phiếu học tập số 2 hoặc trên trang bài tập tương tác NeoEdu.

Đáp án:

• Bài tập 1: B (Đối thoại gắn lời vừa bộc lộ vừa tác động).
• Bài tập 2: Đối thoại – Lời vừa bộc lộ vừa tác động; Ngữ cảnh – Tích trò, vai, hoàn cảnh và trình diễn; Phương pháp – Nối chi tiết ngôn ngữ với chức năng cụ thể.
• Bài tập 3: a) Đ; b) S (Ngữ cảnh gắn với tích trò, vai, hoàn cảnh và trình diễn); c) S (đây là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ. Thang chấm: đúng 4 ý được 1 điểm; đúng 3 ý được 0,75 điểm; đúng 2 ý được 0,5 điểm; đúng 1 ý được 0,25 điểm.

HS vận dụng phương pháp nối chi tiết ngôn ngữ với chức năng cụ thể và giới hạn của bản tóm giải để viết một đoạn ngắn đọc có trách nhiệm, đồng thời nêu một kiểu suy diễn cần tránh.

Đề: Chọn một câu đối thoại giả định do GV cung cấp trong phiếu. Viết đoạn văn khoảng 6 đến 8 câu: (1) nêu vai nói và mục đích của lời; (2) chỉ ra một cách dùng lời và điều đổi trong quan hệ; (3) nêu một kiểu suy diễn cần tránh và giải thích vì sao bản tóm giải không nâng đỡ suy diễn đó. Về nhà: viết bản tóm giải ngắn về bài đọc bằng lời của mình, chỉ dùng thông tin trong bài và ghi rõ đây không phải nguyên văn hay bản dịch.

Đoạn văn tham khảo đạt yêu cầu có các ý:

• Vai nói, mục đích rõ ràng, gắn với hoàn cảnh cụ thể của câu thoại giả định.
• Một cách dùng lời (ví dụ lặp lại, hỏi lại) và điều đổi trong quan hệ (người nghe được chú ý hoặc phải phản ứng).
• Một suy diễn cần tránh (ví dụ kết luận về giọng khi chưa có bản diễn) và lí do: bản tóm giải không cung cấp nguồn diễn để chứng minh.
  Bản tóm giải về nhà có ba phần: đối tượng (Đọc báo cáo tham khảo: Ngôn ngữ đối thoại trong chèo), nội dung chính (nguồn lời, chức năng, khái niệm Đối thoại), lưu ý (đây là tóm giải, không phải nguyên văn hoặc bản dịch).