Giáo án Viết báo cáo nghiên cứu về một vấn đề văn hoá truyền thống Việt Nam

HS phân biệt được báo cáo nghiên cứu với bài cảm nghĩ và bài kể lại; nhận ra báo cáo bắt đầu từ một câu hỏi cụ thể gắn với người đọc.

HS đọc phần mở của bản tóm giải mẫu “Lời đối thoại làm gì trên sân khấu dân gian?” và trả lời ba câu hỏi: (1) Câu hỏi nghiên cứu của bài là gì? (2) Bài dùng tư liệu nào và phương pháp gì? (3) Nếu viết về một lễ hội ở làng em, đâu là bài báo cáo, đâu là bài cảm nghĩ?

HS nêu được: câu hỏi nghiên cứu là “lời nhân vật có chỉ chuyển thông tin hay còn tạo hành động và bộc lộ quan hệ?”; tư liệu là hai trích đoạn Xuý Vân giả dại và Huyện đường trong SGK Ngữ văn 10 tập một; phương pháp là đọc đối chiếu tình huống, vai và tác động của lời. Với đề tài lễ hội làng, báo cáo phải nêu câu hỏi, cách thu thập tư liệu, kết quả và giới hạn; bài cảm nghĩ chỉ ghi lại cảm xúc cá nhân khi tham dự, không có căn cứ kiểm chứng. Kết luận ghi vào vở: báo cáo bắt đầu từ câu hỏi cụ thể, hướng tới người đọc xác định.

HS xác định được các thành phần cốt lõi của một báo cáo nghiên cứu (vấn đề, người đọc, câu hỏi, phương pháp, nguồn, giới hạn) và biết chọn căn cứ có xuất xứ rõ ràng.

Nhóm 4 HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo mẫu đã phân tích: xác định vấn đề, người đọc, câu hỏi nghiên cứu, phương pháp, nguồn tư liệu và giới hạn. Các nhóm đọc lại hai trích đoạn Xuý Vân giả dại và Huyện đường trong SGK để chọn căn cứ. Nhiệm vụ trọng tâm: giải thích vì sao lời thoại trong hai trích đoạn có thể là hành động. Trọng tâm ví dụ: Xuý Vân giả dại (lời biến đổi, đứt nối thể hiện bất an, mong muốn, mâu thuẫn) và Huyện đường (tri huyện trì hoãn vụ Nguyễn Sò vì cho Sò là người giàu, đề lại hỏi cách xử).

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh, có đủ sáu mục. Ví dụ đáp án cho nhóm: Vấn đề – lời thoại trên sân khấu dân gian; Người đọc – người quan tâm đến văn hoá sân khấu truyền thống; Câu hỏi – lời nhân vật có chỉ chuyển thông tin hay còn tạo hành động, bộc lộ quan hệ?; Phương pháp – đọc đối chiếu tình huống, vai và tác động của lời; Nguồn – hai trích đoạn SGK Ngữ văn 10 tập một; Giới hạn – chưa xem bản diễn được ghi nguồn, nên không nhận xét về động tác hay giọng của nghệ sĩ.

HS nắm được cấu trúc phần mở, phần triển khai, phần kết của báo cáo; biết phân biệt chất trữ tình của chèo với tiếng cười đả kích của tuồng hài; biết kiểm tra kết luận bằng chi tiết nâng đỡ.

Các nhóm dùng Phiếu học tập số 2 và khăn trải bàn: ghi ba phần của báo cáo (mở định hướng, triển khai chứng minh, kết khái quát và nêu phạm vi). Ở phần triển khai, nhóm trình bày kết quả cho từng trường hợp: Xuý Vân giả dại (tình huống, tác động của lời, lí giải) và tri huyện – đề lại trong Huyện đường (tình huống, tác động của lời, lí giải). Nhóm đánh dấu từng kết luận và viết chi tiết nâng đỡ bên cạnh. Nhóm so sánh sắc thái trữ tình, nghịch lí của cảnh chèo với tiếng cười đả kích của cảnh tuồng hài.

Khăn trải bàn của nhóm có ba cột (mở, triển khai, kết) và bảng kiểm tra kết luận. Ví dụ đáp án: Mở – nêu câu hỏi và phương pháp đọc đối chiếu; Triển khai – (1) Xuý Vân giả dại: lời biến đổi, đứt nối làm hiện bất an, mong muốn và mâu thuẫn; (2) Huyện đường: tri huyện trì hoãn vụ Nguyễn Sò vì cho Sò là người giàu, đề lại hỏi cách xử, tiếng cười dựa vào khoảng cách giữa chức phận đáng có và hành vi thực tế; So sánh – chèo có sắc thái trữ tình, nghịch lí, tuồng hài có tiếng cười đả kích, không gộp làm một; Kết – khái quát: ngôn ngữ sân khấu vừa có nghĩa phát ngôn vừa có tác động; nêu phạm vi: chưa xem bản diễn được ghi nguồn.

HS củng cố khả năng phân biệt báo cáo với các thể loại khác, ghép đúng vai trò của các yếu tố trong bản tóm giải, đánh giá đúng–sai và sắp xếp đúng quy trình viết.

HS làm bốn bài tập: (1) Trắc nghiệm: cách thực hiện nào phù hợp mục đích của hoạt động. (2) Ghép cặp: Mục tiêu, Trọng tâm nội dung, Kiểm tra chất lượng với nội dung tương ứng. (3) Đúng/Sai: bốn nhận định về cách dùng nguồn. (4) Sắp xếp quy trình thực hiện. HS làm trên NeoEdu (bài tập tương tác) hoặc trên phiếu in, sau đó đối chiếu đáp án.

Đề và đáp án. Bài 1: Cách thực hiện phù hợp mục đích là A (báo cáo văn hoá truyền thống có căn cứ, phù hợp người đọc). Bài 2: Mục tiêu – báo cáo văn hoá truyền thống có căn cứ, phù hợp người đọc; Trọng tâm nội dung – lời thoại như hành động và giữ khác biệt chèo và tuồng hài; Kiểm tra chất lượng – không giả đã khảo sát bản diễn. Bài 3: a) Đúng; b) Sai (Trọng tâm nội dung gắn với lời thoại như hành động và giữ khác biệt chèo và tuồng hài, không gắn với không giả đã khảo sát bản diễn); c) Sai (đây là bản tóm giải, không phải nguyên văn hoặc bản dịch); d) Đúng. Bài 4: 1) Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu → 2) Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ có thể sử dụng → 3) Tổ chức và thực hiện bản đầu → 4) Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa.

HS vận dụng quy trình xác định vấn đề, người đọc, câu hỏi, nguồn và giới hạn để lập đề cương báo cáo về một vấn đề văn hoá truyền thống gần gũi với đời sống.

HS chọn một vấn đề văn hoá truyền thống ở địa phương (ví dụ: một lễ hội, một nghề thủ công, một trò diễn dân gian, một tập tục) và lập đề cương gồm: tên đề tài, người đọc, câu hỏi nghiên cứu, phương pháp, nguồn tư liệu dự kiến (sách, báo, phỏng vấn người dân, tư liệu lưu trữ), giới hạn và cách kiểm tra. HS ghi rõ đây là đề cương dự kiến, chưa phải kết quả nghiên cứu. Đề cương hoàn chỉnh làm ở nhà thành bản viết đầu.

Đề cương báo cáo một trang gồm bảy mục: (1) Đề tài; (2) Người đọc; (3) Câu hỏi nghiên cứu; (4) Phương pháp và nguồn dự kiến; (5) Giới hạn; (6) Cách kiểm tra từng kết luận; (7) Cấu trúc ba phần mở – triển khai – kết. Ví dụ: đề tài “Trò diễn dân gian ở làng em”, câu hỏi “Lời thoại trong trò diễn đóng vai trò gì với người xem?”, nguồn dự kiến là phỏng vấn người dân và bản ghi chép có ghi xuất xứ, giới hạn là chưa xem bản diễn trực tiếp.