Giáo án Xuý Vân giả dại

Tạo tình huống để HS hình dung vì sao một nhân vật có thể giả dại, từ đó xác định vấn đề cần tìm hiểu trong bài Xuý Vân giả dại.

GV đặt câu hỏi mở: “Trong đời sống, có lúc nào người ta phải nói hoặc hành động trái với điều mình nghĩ không?” Sau đó GV nêu câu hỏi trọng tâm: “Vì sao Xuý Vân phải giả dại, và sự giả dại ấy có chỉ là một mưu tính không?” HS ghi lại dự đoán ngắn gọn vào vở.

Mỗi HS ghi được 2–3 dự đoán về lí do Xuý Vân giả dại và xác định được hai vấn đề cần giải quyết trong hai tiết học: (1) tình huống và mâu thuẫn của nhân vật; (2) vì sao lời và động tác trên sân khấu cần được đọc như ngôn ngữ sân khấu.

Nêu được tóm giải nguyên gốc về hoàn cảnh, khát vọng, lựa chọn và bi kịch của Xuý Vân; phân biệt phần tích truyện nền với điều trực tiếp biểu hiện trong đoạn diễn.

HS đọc phần tóm giải trong SGK và hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo nhóm 4–6 người. Nhóm điền các ô: hoàn cảnh hôn nhân, khát vọng của Xuý Vân, nhân vật lôi kéo, mục đích giả dại, hệ quả sau cùng. Sau đó nhóm trả lời câu hỏi: “Những chi tiết nào thuộc về tích truyện nền, những chi tiết nào được thể hiện trực tiếp trên sân khấu?”

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Kết luận cần đạt: Xuý Vân khát khao một đời sống hạnh phúc, không hài lòng với hôn nhân thiếu gắn bó và bị Trần Phương lôi kéo; nàng giả dại để thoát quan hệ với Kim Nham; hệ quả là bị phụ bạc và rơi vào bi kịch. Phần tích truyện nền gồm hoàn cảnh, mối quan hệ và kết cục; phần biểu hiện trực tiếp gồm lời nói, lời hát, động tác và sự biến đổi tâm trạng trong đoạn diễn.

Giải thích được vì sao cần đọc lời Xuý Vân như ngôn ngữ sân khấu; nhận biết vai trò của lời hát, động tác và ước lệ; phân tích được một đơn vị diễn theo trình tự đã nêu.

Nhóm sử dụng Phiếu học tập số 2 để phân tích một đơn vị diễn giả định: lời/ý nghĩa – nhịp – động tác gợi ra – tâm trạng – phản ứng khán giả. Câu hỏi thảo luận: (1) Vì sao lời nói, lời hát và động tác phải được đọc cùng nhau? (2) Những biến đổi nhanh có tác dụng gì với khán giả? (3) Ước lệ giúp khán giả hình dung điều gì mà không cần mô phỏng đời thực nguyên xi?

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh. Kết luận cần đạt: Lời hát và lời nói gắn với nhịp, giọng, cử chỉ và tình huống nên ý nghĩa không chỉ nằm ở nghĩa từ; những biến đổi nhanh vừa gây cười vừa hé nỗi cô đơn, khát khao sum vầy và cảm giác mắc kẹt; ước lệ là quy ước biểu diễn giúp khán giả hình dung tâm trạng. Nếu chỉ coi lời là câu văn thiếu logic thì sẽ bỏ qua công năng diễn xuất. Mọi nhận xét về động tác phải ghi rõ căn cứ từ kịch bản hoặc ghi rõ là phương án dàn dựng giả định.

Nêu được cách đọc có trách nhiệm đối với bản tóm giải và chỉ ra một kiểu suy diễn cần tránh khi đánh giá nhân vật.

GV nêu tình huống: một bạn cho rằng Xuý Vân “bị điên thật” nên mọi lời nói đều vô nghĩa. HS thảo luận: Cách đọc nào phù hợp với bản tóm giải? Vì sao không nên dùng nhãn bệnh tâm thần để chế giễu nhân vật? Vì sao không nên coi phần tóm giải là nguyên văn hoặc bản dịch?

Kết luận cần đạt: Cách đọc có trách nhiệm là đối chiếu mọi nhận định với tình huống và mâu thuẫn trong bản tóm giải, không suy diễn ngoài căn cứ. Cần tránh đồng nhất mọi lời giả dại với chẩn đoán y tế, vì nguồn không nâng đỡ suy diễn đó: bản tóm giải chỉ nêu việc Xuý Vân giả dại để thoát quan hệ, không chứng minh tình trạng bệnh lí. Có thể phê phán lựa chọn sai mà vẫn cảm thông khát vọng và vị thế người phụ nữ trong xã hội cũ.

Củng cố khái niệm Xuý Vân, lời hát – động tác, ước lệ và kiểm tra khả năng đánh giá nhận định có căn cứ.

HS làm bốn bài tập: (1) Chọn cách đánh giá nhân vật phù hợp; (2) Ghép các yếu tố với đặc điểm trong bản tóm giải; (3) Đọc bốn nhận định a–d và đánh dấu Đ/S; (4) Chọn hai cặp đúng. Có thể sử dụng học liệu NeoEdu để làm bài tập tương tác và kiểm tra nhanh.

Bài 1 — Đề: Cách đánh giá nhân vật nào phù hợp nhất? A. Chỉ chế giễu như một bệnh nhân; B. Bỏ hoàn cảnh xã hội; C. Xét lựa chọn, khát vọng và bi kịch trong hình thức chèo; D. Coi lời hát là biên bản y khoa. Đáp án: C.
Bài 2 — Đề: Ghép các yếu tố với đặc điểm trong bản tóm giải. Đáp án: Xuý Vân – Khát vọng hạnh phúc và lựa chọn dẫn bi kịch; Lời hát, động tác – Ngôn ngữ hành động sân khấu; Ước lệ – Quy ước biểu diễn thay mô phỏng đời thực hoàn toàn.
Bài 3 — Đề: Đọc các nhận định và đánh dấu Đ hoặc S. a) Xuý Vân gắn với khát vọng hạnh phúc và lựa chọn dẫn bi kịch: Đ; b) Lời hát, động tác gắn với quy ước biểu diễn thay mô phỏng đời thực hoàn toàn: S (sửa thành Ngôn ngữ hành động sân khấu); c) Các lời tóm giải là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách: S; d) Cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ: Đ. Chấm theo số ý đúng: 4 ý đúng 1 điểm, 3 ý đúng 0,5 điểm, 2 ý đúng 0,25 điểm, 1 ý đúng 0,1 điểm, không ý nào đúng 0 điểm.
Bài 4 — Đề: Chọn hai cặp đúng. A. Xuý Vân – Ngôn ngữ hành động sân khấu; B. Xuý Vân – Khát vọng hạnh phúc và lựa chọn dẫn bi kịch; C. Lời hát, động tác – Quy ước biểu diễn thay mô phỏng đời thực hoàn toàn; D. Ước lệ – Quy ước biểu diễn thay mô phỏng đời thực hoàn toàn. Đáp án: B, D.

Vận dụng kiến thức để viết đoạn văn ngắn lí giải cách đọc lời Xuý Vân, gắn với thực tế đọc và xem kịch hiện nay, đồng thời giữ đúng giới hạn ngữ liệu.

HS viết đoạn văn khoảng 8–10 câu trả lời câu hỏi: “Vì sao cần đọc lời Xuý Vân như ngôn ngữ sân khấu?” Yêu cầu nêu và lí giải ít nhất hai chi tiết hoặc quan hệ cụ thể từ bản tóm giải, nối chúng thành cách hiểu nhất quán về Xuý Vân giả dại, không bịa chi tiết ngoài hồ sơ. Gợi ý thang điểm: nêu đúng và lí giải hai chi tiết (4 điểm); nối thành cách hiểu nhất quán (2 điểm); giữ phạm vi ngữ liệu (1 điểm); tổ chức, diễn đạt (1 điểm).

Đoạn văn mẫu đạt yêu cầu: Lời Xuý Vân không chỉ là câu chữ mà gắn với nhịp hát, giọng nói và động tác giả dại. Những biến đổi nhanh khiến người xem có cảm giác rối loạn, nhưng xen vào đó là các câu hé lộ nỗi cô đơn và ước muốn sum vầy. Chèo dùng ước lệ để khán giả hình dung tâm trạng mắc kẹt. Vì vậy, đọc lời nhân vật như ngôn ngữ sân khấu giúp hiểu Xuý Vân vừa tính toán vừa rối bời, vừa có trách nhiệm trong lựa chọn vừa là nạn nhân của hoàn cảnh.