Giáo án Tri thức ngữ văn – Chèo, tuồng và tích trò

Huy động hiểu biết nền của HS về sân khấu dân gian và xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV đưa ra câu hỏi: Khi xem một vở chèo hoặc tuồng, em thấy những yếu tố nào tạo nên buổi diễn? HS liệt kê nhanh trên bảng, sau đó đối chiếu với nhận định mở đầu của bản tóm giải: sân khấu dân gian là nghệ thuật tổng hợp của lời, âm nhạc, động tác, hoá trang, không gian và khán giả.

Danh sách khoảng 4–6 yếu tố HS nêu được (lời, hát, động tác, trang phục hoá trang, sân khấu, khán giả...) và câu xác định nhiệm vụ: Hôm nay ta tìm hiểu ba khái niệm tích trò, ước lệ, ngôn ngữ sân khấu và cách đọc, đánh giá tri thức này.

HS nêu được và phân biệt ba khái niệm: tích trò, ước lệ, ngôn ngữ sân khấu.

HS làm việc nhóm 4 người theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS viết vào một ô của phần khăn trải bàn một khái niệm, sau đó cả nhóm thống nhất nội dung chung. Nhiệm vụ theo Phiếu học tập số 1: đọc mục Văn bản và mục Khái niệm, điền bảng gồm tên khái niệm, đặc điểm được nêu và một ví dụ minh hoạ lấy từ bản tóm giải. Ghi chú: tích trò cung cấp cốt lõi câu chuyện, không quy định mọi bản diễn giống nhau; sân khấu dân gian gắn nhiều với chèo (Bắc Bộ) và tuồng (nhiều dạng, dùng ước lệ).

Bảng ba khái niệm hoàn chỉnh: Tích trò – cốt lõi câu chuyện để trình diễn, không phải mọi bản diễn hoàn toàn giống nhau; Ước lệ – quy ước gợi hình, không mô phỏng từng vật, không phải diễn kém chân thực; Ngôn ngữ sân khấu – lời gắn với hành động, giọng, nhịp và thân thể. Kiến thức HS rút ra: tích trò là chất liệu câu chuyện, ước lệ là cách gợi hình, ngôn ngữ sân khấu là cách lời kịch vận động cùng thân thể diễn viên.

HS giải thích được lời kịch là hành động và nêu được cách đọc có trách nhiệm, tránh suy diễn ngoài căn cứ.

GV yêu cầu HS đọc mục Phân tích và đánh giá và mục Cách đọc, kết nối và giới hạn. Câu hỏi thảo luận cặp đôi: (1) Vì sao nói lời kịch là hành động? (2) Vì sao muốn phân tích diễn xuất phải có bản diễn thật hoặc phải ghi rõ đó là phương án mới? (3) Vì sao không được nhại giọng, dáng để miệt thị bệnh tật hay vùng miền?

Kiến thức HS rút ra: lời kịch là hành động vì nhân vật qua nói, hát, động tác tác động người khác và tự bộc lộ; muốn phân tích diễn xuất cần căn cứ là bản diễn thật, nếu không thì phải ghi rõ là phương án mới; tính tập thể, dị bản và truyền nghề làm văn bản biến đổi theo thời gian; cách đọc có trách nhiệm là nêu rõ căn cứ và giới hạn, không nhại giọng hay dáng để miệt thị.

Củng cố nhận biết đúng ba khái niệm và phân biệt đúng đối tượng với đặc điểm.

Bài tập 1 (trắc nghiệm): Mục nào là cách hiểu đúng trong phần tri thức này? A. Ngôn ngữ sân khấu: Cốt lõi câu chuyện để trình diễn; B. Tích trò: Cốt lõi câu chuyện để trình diễn; C. Tích trò: Quy ước gợi hình, không mô phỏng từng vật; D. Ước lệ: Lời gắn hành động, giọng, nhịp và thân thể.
Bài tập 2 (đúng/sai, nhóm 4 ý): a) Trong hồ sơ này, Tích trò được gắn với cốt lõi câu chuyện để trình diễn. b) Trong hồ sơ này, Ước lệ được gắn với lời gắn hành động, giọng, nhịp và thân thể. c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
HS làm cá nhân 3 phút, sau đó đối chiếu trong nhóm bàn; GV dùng bài tập tương tác trên NeoEdu để kiểm tra nhanh.

Đáp án bài tập 1: B (Tích trò: Cốt lõi câu chuyện để trình diễn). Đáp án bài tập 2: a Đúng; b Sai (ước lệ gắn với quy ước gợi hình, không mô phỏng từng vật); c Sai (đây là lời tóm giải, không phải nguyên văn hay bản dịch); d Đúng. Thang điểm nhóm 4 ý: 0, 0,1, 0,25, 0,5, 1 theo số ý đúng. Bài tập 3 (chọn hai cặp đúng): Đáp án A và C: “Ngôn ngữ sân khấu – Lời gắn hành động, giọng, nhịp và thân thể” và “Tích trò – Cốt lõi câu chuyện để trình diễn”. Hai cặp còn lại (Tích trò – Quy ước gợi hình; Ước lệ – Lời gắn hành động) ghép sai đối tượng.

HS vận dụng tri thức để nêu hai chi tiết trong ví dụ tự viết và giải thích, giữ đúng phạm vi ngữ liệu.

Đề: Ví dụ tự viết trong bài: nhân vật cầm chiếc ô xoay rồi nhìn trời, có thể được dàn dựng gợi gió, đường xa. Nêu hai chi tiết (chiếc ô, động tác xoay, hướng nhìn) và giải thích, không thêm điều chưa có. Gợi ý trả lời: chiếc ô và động tác có thể gợi gió hoặc đường xa mà không dựng cả một cảnh thật; ý nghĩa là khả năng của ước lệ; nhóm phải thống nhất ý nghĩa trong diễn xuất. Lưu ý: đây là đề xuất minh hoạ, không phải chỉ dẫn đã kiểm trong một vở cổ. Có thể giao phần viết ngắn về nhà.

Đoạn viết khoảng 5–7 câu, trong đó: nêu hai chi tiết (ví dụ: chiếc ô làm vật thể gợi gió; hướng nhìn trời gợi đường xa); giải thích rằng vật thể và thân thể cùng tạo nghĩa nhờ ước lệ; ghi rõ đây là phương án minh hoạ tự viết, không khẳng định đã xem nghệ sĩ thực hiện. Thang điểm tham khảo: 2 điểm trả lời đúng yêu cầu; 4 điểm nêu và lí giải ít nhất hai chi tiết; 2 điểm nối thành cách hiểu nhất quán; 1 điểm giữ phạm vi ngữ liệu; 1 điểm diễn đạt.