Giáo án Thực hành đọc: Ra-ma buộc tội

Huy động trải nghiệm và hiểu biết của HS về sự khác nhau giữa bị hại và có lỗi; dẫn dắt HS vào xung đột trong đoạn trích.

HS trả lời nhanh hai câu hỏi GV chiếu lên màn hình:

• Câu 1: Khi bị người khác nghi ngờ oan, em cảm thấy thế nào và sẽ phản ứng ra sao?
• Câu 2: Theo em, bị người khác làm hại có đồng nghĩa với việc mình có lỗi hay không? Vì sao?

Mỗi HS ghi được ít nhất một ý vào vở. Kết luận định hướng: bị hại không đồng nghĩa với có lỗi; trong đoạn trích, Ra-ma đặt danh dự và định kiến lên trên tình riêng, còn Xi-ta phải tự bảo vệ phẩm giá của mình.

Nêu được hoàn cảnh, xung đột và lí lẽ phản bác của Xi-ta; giải thích được ý nghĩa của chi tiết thử lửa trong quan niệm cổ và cách đọc có trách nhiệm đối với chi tiết này.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1 (đọc đoạn tóm giải trong sách giáo khoa). Các câu hỏi:

• Câu 1: Ra-ma đặt điều gì lên trên tình riêng khi đối diện Xi-ta trước cộng đồng?
• Câu 2: Xi-ta phân biệt hai loại điều nào trong lời phản bác? Hai loại đó khác nhau ở điểm nào?
• Câu 3: Vì sao Xi-ta yêu cầu được hiểu bằng phẩm chất và tình yêu chứ không bằng sự nghi ngờ?
• Câu 4: Chi tiết Xi-ta bước vào lửa thể hiện điều gì về thế bế tắc của nàng? Vì sao không được coi đây là hành động nên noi theo?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành với các ý chính:

• Ra-ma đặt danh dự dòng họ lên trên tình riêng, ngờ vực sự trong sạch của vợ.
• Xi-ta phân biệt điều do bạo lực áp đặt lên thân thể với tình cảm, ý chí trong quyền tự quyết của mình.
• Nàng yêu cầu được hiểu bằng phẩm chất và tình yêu, không bằng định kiến.
• Chi tiết thử lửa là bi kịch trong quan niệm cổ, thể hiện thế bế tắc của người phụ nữ; tuyệt đối không bắt chước hay coi tự gây hại là cách chứng minh phẩm giá.

Phân tích được tác dụng của lời kể, so sánh, cử chỉ, đối thoại trong việc làm rõ bi kịch; đánh giá có căn cứ về gánh nặng chuẩn mực và bất công đối với người phụ nữ, không hợp thức hoá sự nghi ngờ.

Nhóm 4 làm trên khăn trải bàn (giấy A0) chia 4 ô: Ra-ma; Xi-ta; Lời kể và đối thoại; Quan niệm thời cổ. Mỗi HS viết ý kiến vào ô của mình rồi thống nhất ý chung ở ô giữa. Câu hỏi gợi ý:

• Lời phản bác của Xi-ta có cấu trúc lí lẽ nào (phân biệt, yêu cầu, lập luận)?
• Lời kể, so sánh và cử chỉ đẩy cảnh đến bi kịch ở chỗ nào?
• Vì sao có thể đánh giá lựa chọn của Ra-ma trong bối cảnh sử thi mà vẫn không hợp thức hoá sự nghi ngờ đối với người phụ nữ?

Khăn trải bàn của nhóm có:

• Ít nhất hai căn cứ từ đoạn tóm giải (ví dụ: Xi-ta phân biệt hai loại điều; Xi-ta yêu cầu được hiểu bằng phẩm chất và tình yêu) và giải thích tác dụng của từng căn cứ đối với bi kịch.
• Nhận định: xung đột giữa tình yêu, danh dự và áp lực cộng đồng thể hiện quan niệm thời cổ và bất công với người phụ nữ.
• Một câu đánh giá có căn cứ: Lựa chọn của Ra-ma có thể được xem xét trong bối cảnh sử thi, nhưng không thể coi là hợp lí khi dựa trên ngờ vực chưa được kiểm chứng.

Vận dụng kiến thức đã học để trả lời câu hỏi trắc nghiệm, ghép cặp và đúng/sai; tự đối chiếu đáp án và rút kinh nghiệm.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp đôi (10 phút), sau đó đối chiếu đáp án với nhóm khác và truy cập bài tập tương tác trên NeoEdu để kiểm tra (15 phút). Các câu trong phiếu:

• Câu 1: Điều gì cần khẳng định khi đọc lời Xi-ta? A. Tự gây hại là cách chứng minh đạo đức hiện nay; B. Mọi sự ngờ vực đều có chứng cứ; C. Bị bắt cóc tự chứng minh có lỗi; D. Cần phân biệt bạo lực áp đặt với ý chí, phẩm chất người bị hại.
• Câu 2: Ghép từng yếu tố với đặc điểm: Ra-ma; Xi-ta; Thử lửa với các đặc điểm: (a) Giằng co tình yêu với danh dự và áp lực cộng đồng; (b) Đau đớn nhưng có lí lẽ bảo vệ phẩm giá; (c) Chi tiết bi kịch trong quan niệm cổ, không được bắt chước.
• Câu 3: Đúng (Đ) hay sai (S) với các nhận định: a) Trong hồ sơ này, Ra-ma được gắn với giằng co tình yêu với danh dự và áp lực cộng đồng. b) Trong hồ sơ này, Xi-ta được gắn với chi tiết bi kịch trong quan niệm cổ, không được bắt chước. c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
• Câu 4: Chọn hai cặp đúng: A. Xi-ta – Chi tiết bi kịch trong quan niệm cổ, không được bắt chước; B. Thử lửa – Chi tiết bi kịch trong quan niệm cổ, không được bắt chước; C. Ra-ma – Đau đớn nhưng có lí lẽ bảo vệ phẩm giá; D. Ra-ma – Giằng co tình yêu với danh dự và áp lực cộng đồng.

Đáp án và thang điểm:

• Câu 1: D (Cần phân biệt bạo lực áp đặt với ý chí, phẩm chất người bị hại). Mỗi phương án đúng: 1 điểm.
• Câu 2: Ra-ma – (a); Xi-ta – (b); Thử lửa – (c). Đúng cả ba: 1 điểm; đúng hai: 0,5 điểm.
• Câu 3: a) Đ; b) S (Xi-ta gắn với đau đớn nhưng có lí lẽ bảo vệ phẩm giá); c) S (đây là bản tóm giải tự viết, không phải nguyên văn hoặc bản dịch); d) Đ. Đúng 4 ý: 1 điểm; đúng 3 ý: 0,5 điểm; đúng 2 ý: 0,25 điểm; đúng 1 ý hoặc 0 ý: 0 điểm.
• Câu 4: B và D. Chọn đúng cả hai: 1 điểm; chỉ đúng một: 0,5 điểm.
• Tự chấm, ghi số điểm và một lỗi cần sửa vào phiếu.

Viết được bản tóm giải ngắn gọn bằng lời của mình, chỉ dùng thông tin đã cung cấp và nói rõ đây không phải nguyên văn; nêu được cách đọc có trách nhiệm và hướng tìm sự hỗ trợ khi gặp bạo lực.

HS viết cá nhân một đoạn tóm giải khoảng 120–150 chữ về Thực hành đọc: Ra-ma buộc tội, yêu cầu:

• Giữ đúng các thông tin chính: Ra-ma đối diện Xi-ta trước cộng đồng và ngờ vực sự trong sạch của nàng; Xi-ta phản bác và yêu cầu được hiểu bằng phẩm chất, tình yêu; nàng chọn bước vào lửa để cầu thần linh chứng giám.
• Mở đầu hoặc kết đoạn bằng một câu nói rõ đây là bản tóm giải tự viết, không phải nguyên văn hoặc bản dịch.
• Thêm 2–3 câu nêu một cách đọc có trách nhiệm (không coi thử lửa là điều nên noi theo).
  Nếu gặp tình huống bị bạo lực hoặc ép buộc, cần nói với người lớn tin cậy để được hỗ trợ.

Đoạn tóm giải 120–150 chữ có đủ ba ý chính, câu nói rõ tính chất tự viết và 2–3 câu về cách đọc có trách nhiệm. Tiêu chí chấm (thang 10): xác định đúng đối tượng (2 điểm); giữ đúng thông tin chính, không đảo quan hệ (4 điểm); diễn đạt lại bằng lời mình (2 điểm); nói rõ không phải nguyên văn/bản dịch (1 điểm); diễn đạt, chính tả (1 điểm).