Giáo án Củng cố, mở rộng

Huy động kiến thức đã học về sử thi và nhân vật anh hùng; xác định nhiệm vụ ôn tập hai trường hợp đã giữ trong hồ sơ.

GV chiếu hai câu hỏi: (1) Theo em, khi một người anh hùng sử thi phải chọn giữa trách nhiệm chung và tình cảm gia đình, điều gì làm nên sự cao cả của người ấy? (2) Nếu chỉ đọc một bản tóm giải, ta có thể khẳng định điều gì và chưa thể khẳng định điều gì? HS suy nghĩ cá nhân khoảng 1 phút, sau đó trao đổi cặp đôi.

Các ý kiến ban đầu của HS được ghi lên bảng. Nhiệm vụ ôn tập được xác định rõ: đọc có căn cứ hai trường hợp, so sánh khác biệt và vận dụng viết nhận xét có nguồn.

Phân tích được đặc điểm riêng của Héc-to trong cuộc từ biệt, chỉ ra căn cứ từ lời nói, cử chỉ và cảm xúc được nêu trong bản tóm giải.

Nhóm 4 HS thực hiện kỹ thuật khăn trải bàn: mỗi HS đọc lại phần tóm lược Trường hợp A, ghi một căn cứ vào ô của mình (lời Ăng-đrô-mác, hành động của Héc-to, cảnh đứa con, dự cảm chia tay), sau đó cả nhóm thống nhất một nhận định về đặc điểm riêng của Héc-to. Các câu hỏi trong Phiếu học tập số 1: (1) Ăng-đrô-mác xin chồng điều gì và bằng lí lẽ nào? (2) Héc-to đã cân nhắc giữa những giá trị nào? (3) Cử chỉ tháo mũ để bế con cho thấy điều gì về người chồng, người cha? (4) Vì sao có thể nói cảnh chia tay không chỉ là một quyết định quân sự?

Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần A. Dự kiến kết quả: Ăng-đrô-mác xin chồng ở lại vì sợ mất chỗ dựa cho mình và con, và kể những mất mát để chồng bớt hiểm nguy. Héc-to cân nhắc giữa danh dự, trách nhiệm với cộng đồng và tình thân gia đình. Cử chỉ tháo mũ để bế con cho thấy Héc-to vẫn dành tình yêu cho gia đình ngay trong khoảnh khắc phải ra trận. Cảnh chia tay là gặp gỡ giữa ba vai trò: anh hùng, chồng và cha. Nhận định chung: Héc-to thấu nỗi sợ của vợ nhưng vẫn chọn trở lại chiến đấu, bổn phận hiện lên cùng cái giá của tình thân.

So sánh được hai trường hợp, nêu điểm chung và một khác biệt có ý nghĩa; không gộp hai trường hợp thành một khuôn mẫu.

Kỹ thuật mảnh ghép: các nhóm chuyên gia đọc Trường hợp A và Trường hợp B, sau đó quay về nhóm mảnh ghép để so sánh. Câu hỏi trong Phiếu học tập số 1, phần B: (1) Điểm chung của hai trường hợp về quan hệ giữa người anh hùng và lợi ích riêng là gì? (2) Xung đột của Héc-to diễn ra ở đâu, còn khát vọng của Đăm Săn được triển khai qua gì? (3) Vì sao Nữ Thần Mặt Trời không thể rời vị trí và điều đó tác động gì đến kết cục? (4) Khác biệt nào làm nổi bật chiều sâu của mỗi nhân vật?

Bảng so sánh trong Phiếu học tập số 1, phần B. Điểm chung: cả hai người anh hùng đều đặt mình trong quan hệ vượt lợi ích riêng; không xoá cảm xúc và giới hạn. Khác biệt: Héc-to tập trung xung đột trong cuộc từ biệt (giữa trách nhiệm và tình thân); Đăm Săn triển khai khát vọng qua hành trình vượt thử thách và kết cục. Đăm Săn vẫn trở về theo đường nguy hiểm sau khi Nữ Thần không thể rời vị trí vì điều đó ảnh hưởng đến trật tự sống của thế giới; khi Mặt Trời lên, rừng, đất biến đổi và chàng gặp kết cục bi kịch. Ý nghĩa: giữ khác biệt giúp không đồng nhất hai nhân vật, và nhìn cả khát vọng lẫn giới hạn.

Trình bày được giới hạn của bản tóm giải, cách ghi nguồn khi trích dẫn và các hành vi cần tránh khi sử dụng tư liệu.

GV dẫn dắt bằng câu hỏi: Khi viết bài nhận xét về Héc-to hay Đăm Săn, em có thể trích nguyên văn đoạn nào không? Em cần ghi gì để không vi phạm quyền tác giả? Ghi nhận về bản tóm giải: đây là bản tóm giải nguyên gốc phục vụ học tập, không phải nguyên văn hay bản dịch của tác phẩm. HS đọc phần lược đánh dấu và cước chú trong tài liệu, rồi trả lời nhanh bốn ý: trích dẫn cần nguồn; phần lược cần đánh dấu; đạo văn gồm lấy ý, cấu trúc hoặc câu chữ của người khác; khi đọc mở rộng phải dùng bản hợp pháp.

HS nêu được: (1) Bản tóm giải không thay thế nguyên văn; (2) Trích dẫn phải có nguồn, phần lược phải đánh dấu, cước chú không được giả; (3) Đạo văn gồm lấy ý, cấu trúc hoặc câu chữ của người khác như của mình, kể cả khi đã ghi nguồn nhưng sao toàn bộ bản dịch đang bảo hộ; (4) Không tự nhận đã đọc toàn văn chỉ từ lời tóm giải; cần ghi điều mới và điều chưa thể kết luận.

Củng cố nhận biết ba nội dung ôn tập: đọc có căn cứ, so sánh giữ khác biệt, vận dụng chuyển kết quả thành bài viết có nguồn.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm ba bài tập. Bài 1: Cách thực hiện nào phù hợp mục đích hoạt động? A. Chỉ liệt kê thuật ngữ, không cần căn cứ cụ thể; B. Dùng số liệu tự tạo nhưng viết là kết quả khảo sát thật; C. Lấy lời bài mẫu làm trải nghiệm đã xảy ra của bản thân; D. Phân tích đặc điểm riêng của Héc-to từ biệt Ăng-đrô-mác có căn cứ. Bài 2: Ghép các yếu tố với vai trò trong hồ sơ. Bài 3: Đúng hay sai với các nhận định về cách sử dụng nguồn. Sau khi làm xong, HS đối chiếu đáp án và có thể thực hành thêm trên học liệu NeoEdu.

Bài 1: Đáp án D. Bài 2: Đọc có căn cứ – phân tích đặc điểm riêng của Héc-to từ biệt Ăng-đrô-mác; So sánh – giữ khác biệt khi đặt cạnh Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời; Vận dụng – chuyển một kết quả đọc thành bài viết hoặc trao đổi có nguồn. Bài 3: a) Đúng (Đọc có căn cứ gắn với phân tích đặc điểm riêng của Héc-to); b) Sai (So sánh gắn với giữ khác biệt khi đặt cạnh Đăm Săn, không gắn với viết bài có nguồn); c) Sai (các lời tóm giải là bản tóm giải nguyên gốc, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đúng (mọi diễn giải cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ). Bài 4 (sắp xếp quy trình): Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu → Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ có thể sử dụng → Tổ chức và thực hiện bản đầu → Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa. Lưu ý: đây không phải khuôn cứng cho mọi vòng viết lại.

Chuyển kết quả đọc hai trường hợp thành một đoạn nhận xét có luận điểm, căn cứ và một khác biệt có ý nghĩa.

Đề bài: Dựa vào hai trường hợp đã giữ trong hồ sơ, viết một nhận xét có luận điểm và căn cứ cho từng trường hợp; đánh giá một khác biệt, không kể lại toàn bộ. Yêu cầu: khoảng 150 đến 200 chữ; nêu luận điểm chung; dùng ít nhất một căn cứ cho mỗi nhân vật; nêu một khác biệt có ý nghĩa; không trích nguyên văn hay bản dịch, nếu trích phải ghi nguồn. Có thể hoàn thành ở nhà.

Một đoạn văn nhận xét gồm: câu luận điểm chung (hai người anh hùng đều đặt bổn phận hoặc khát vọng bên cạnh tình thân và giới hạn); căn cứ cho Héc-to (cử chỉ tháo mũ để bế con, lựa chọn trở lại chiến đấu); căn cứ cho Đăm Săn (vẫn trở về theo đường nguy hiểm sau khi Nữ Thần không thể rời vị trí, dẫn tới bi kịch); một khác biệt có ý nghĩa (xung đột trong cuộc từ biệt đối lập với khát vọng triển khai qua hành trình và kết cục); một câu kết luận đúng phạm vi.