Giáo án Thực hành tiếng Việt – Sử dụng trích dẫn, cước chú và cách đánh dấu phần bị tỉnh lược

Giúp HS nhận ra việc cắt bỏ một phần điều kiện khi dẫn có thể làm sai nghĩa, từ đó xác định nhiệm vụ của tiết học.

HS đọc hai cách dẫn trên bảng phụ:

• Cách 1: “Tủ sách mở sau giờ học.”
• Cách 2: Nhóm học liệu (2026, mục 2) quy định tủ sách mở sau giờ học nhưng loại trừ ngày bảo trì.
  Câu hỏi GV đặt ra: Hai cách dẫn khác nhau ở đâu? Nếu chỉ đọc cách 1, người nghe sẽ hiểu tủ sách mở vào lúc nào? Vì sao việc bỏ phần “trừ ngày bảo trì” là đáng lo?

HS trả lời được: cách 1 thiếu điều kiện loại trừ, nên người nghe có thể kết luận tủ sách mở cả ngày bảo trì, tức là hiểu sai nghĩa quy định gốc. Cách 2 ghi rõ nguồn (tác giả, năm, mục) và giữ đủ điều kiện. Từ đó HS nêu được mục tiêu tiết học: học cách dẫn trực tiếp, gián tiếp, cước chú và đánh dấu phần lược đúng cách.

HS phân biệt được ba yếu tố: trích trực tiếp, trích gián tiếp và cước chú, nêu đúng đặc điểm và cách dùng của từng yếu tố.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Mỗi nhóm đọc phần ngữ liệu về trích trực tiếp, trích gián tiếp, cước chú trong bài và điền bảng.
Câu hỏi định hướng: (1) Trích trực tiếp khác trích gián tiếp ở điểm nào về câu chữ và dấu hiệu nhận biết? (2) Trích gián tiếp có cần ghi nguồn không? (3) Cước chú được đặt ở đâu và dùng để làm gì? Cho ví dụ cước chú cung cấp thông tin nguồn.

Sản phẩm là bảng điền của nhóm trên Phiếu học tập số 1, gồm đúng nội dung sau:

• Trích trực tiếp: giữ nguyên câu chữ của nguồn, đặt trong dấu lời dẫn; ghi nguồn đầy đủ.
• Trích gián tiếp: diễn đạt lại ý của nguồn bằng lời của người viết; vẫn phải ghi nguồn.
• Cước chú: gắn dấu ở đúng từ hoặc ý cần giải thích; dùng để giải thích, cung cấp thông tin nguồn hoặc nội dung phụ để mạch chính rõ ràng; không thay thế việc phân tích và không tự chứng minh ý của người viết.
  Kết luận nhóm: cước chú không thay cho phân tích, nguồn không tự chứng minh ý ta suy.

HS nêu được cách đánh dấu phần bị lược khi dẫn, ghi đủ nguồn và điều kiện, đồng thời nhận ra giới hạn của bản tóm giải.

GV hướng dẫn HS đọc lại ví dụ mẫu trong bài: “Nguồn tự biên soạn của Nhóm học liệu, ‘Ghi chép tủ sách’, 2026, mục 2: ‘Tủ sách mở sau giờ học, trừ ngày bảo trì. Mỗi lượt mượn được hai cuốn.’” Sau đó HS trả lời:
(1) Nếu chỉ dẫn “Tủ sách mở sau giờ học” thì có sai không? Vì sao?
(2) Khi lược một phần, người dẫn cần làm gì để người đọc biết có chỗ bị bỏ?
(3) Vì sao bản tóm giải trong học liệu không được đặt trong ngoặc kép rồi gán cho tác giả được học?

HS nêu được:

• Dẫn “Tủ sách mở sau giờ học” để khẳng định mở cả ngày bảo trì là làm sai nghĩa, vì bỏ điều kiện “trừ ngày bảo trì”.
• Khi lược đoạn phải đánh dấu chỗ lược bằng dấu ba chấm trong ngoặc vuông […]; không được nối hai phần làm đảo nghĩa.
• Nguồn cần ghi tối thiểu tác giả hoặc cơ quan, tên, thông tin công bố và vị trí nếu có; không tự bịa số trang.
• Bản tóm giải không phải nguyên văn hay bản dịch của tác phẩm nên không được đặt trong ngoặc kép gán cho tác giả.
  Kết luận: một trích dẫn đúng hình thức vẫn có thể thiếu đạo đức nếu lấy ngoài giới hạn hoặc bỏ điều kiện quan trọng.

HS củng cố phân biệt ba cách dẫn và cách đánh giá một nhận định về sử dụng nguồn, dựa trên căn cứ trong hồ sơ.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm các bài tập 2, 3, 4, 5 trong bài học. Bài 2 và bài 5 làm theo cặp đôi; bài 3 và bài 4 làm theo nhóm 4. GV dùng trò chơi “Ai đúng hơn” khi chữa bài: GV đọc đáp án, HS giơ thẻ Đ hoặc S, các em nêu lí do.
Đề cụ thể:
Bài 2: Chọn quan hệ thuật ngữ – nghĩa đúng theo hồ sơ. A. Trích trực tiếp – Chú giải gắn dấu với vị trí cụ thể; B. Trích gián tiếp – Giữ câu chữ, đánh dấu lời dẫn; C. Cước chú – Diễn đạt ý nguồn bằng lời mới, vẫn dẫn nguồn; D. Trích trực tiếp – Giữ câu chữ, đánh dấu lời dẫn.
Bài 3: Ghép các yếu tố với vai trò hoặc đặc điểm được trình bày trong bản tóm giải: Trích trực tiếp; Trích gián tiếp; Cước chú với các đặc điểm: giữ câu chữ, đánh dấu lời dẫn; diễn đạt ý nguồn bằng lời mới, vẫn dẫn nguồn; chú giải gắn dấu với vị trí cụ thể.
Bài 4: Đọc các nhận định và chọn Đ hoặc S: a) Trong hồ sơ này, Trích trực tiếp được gắn với giữ câu chữ, đánh dấu lời dẫn. b) Trong hồ sơ này, Trích gián tiếp được gắn với chú giải gắn dấu với vị trí cụ thể. c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
Bài 5: Chọn hai cặp đúng: A. Trích trực tiếp – Giữ câu chữ, đánh dấu lời dẫn; B. Trích gián tiếp – Chú giải gắn dấu với vị trí cụ thể; C. Cước chú – Chú giải gắn dấu với vị trí cụ thể; D. Trích trực tiếp – Diễn đạt ý nguồn bằng lời mới, vẫn dẫn nguồn.

Đáp án chuẩn:
Bài 2: Đáp án D (Trích trực tiếp – Giữ câu chữ, đánh dấu lời dẫn). Đối chiếu: các phương án A, B, C ghép sai đối tượng với đặc điểm.
Bài 3: Trích trực tiếp – Giữ câu chữ, đánh dấu lời dẫn; Trích gián tiếp – Diễn đạt ý nguồn bằng lời mới, vẫn dẫn nguồn; Cước chú – Chú giải gắn dấu với vị trí cụ thể. Cần phân biệt đối tượng, không ghép theo một từ trùng.
Bài 4: a) Đ; b) S (Trích gián tiếp phải là diễn đạt ý nguồn bằng lời mới, vẫn dẫn nguồn); c) S (đây là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn); d) Đ. Chấm: 0 ý đúng 0 điểm; 1 ý 0,1; 2 ý 0,25; 3 ý 0,5; 4 ý 1 điểm.
Bài 5: Đáp án A và C. Các phương án B và D ghép sai đối tượng với đặc điểm.

HS vận dụng kiến thức về trích gián tiếp, trích trực tiếp, cước chú và đánh dấu phần lược để viết một đoạn văn ngắn có ghi nguồn đầy đủ, đúng giới hạn.

Cá nhân HS viết hai đoạn ngắn (khoảng 5–7 câu tổng cộng):
Đoạn 1: Dẫn gián tiếp quy định tủ sách trong ví dụ của bài, ghi đủ nguồn và điều kiện “trừ ngày bảo trì”, không dùng dấu ngoặc kép.
Đoạn 2: Chọn một câu của sách Ngữ văn 10 mà em muốn dẫn, dẫn trực tiếp giữ nguyên câu chữ, đánh dấu lời dẫn, ghi nguồn (sách, tập, bài học). Nếu chưa rõ số trang thì để trống, không tự bịa. Nếu lược một phần thì đánh dấu bằng […] và thêm một cước chú ngắn giải thích ý cần làm rõ.
Câu hỏi tự kiểm: Đoạn của em có bỏ điều kiện quan trọng nào không? Em có tự bịa số trang không?

Sản phẩm là hai đoạn văn của HS, đạt các tiêu chí:

• Đoạn 1 nêu đúng: nguồn Nhóm học liệu, “Ghi chép tủ sách”, 2026, mục 2; quy định mở sau giờ học nhưng loại trừ ngày bảo trì; không dùng ngoặc kép.
• Đoạn 2 giữ nguyên câu chữ, có dấu lời dẫn; ghi nguồn đầy đủ; nếu có lược thì có dấu […].
• Có ít nhất một cước chú hoặc ghi chú giải thích đặt đúng vị trí.
• Không tự bịa số trang, không gán cho tác giả nội dung không phải nguyên văn.