Giáo án Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời

Tạo tình huống mở đầu, gợi nhu cầu tìm hiểu về mối quan hệ giữa khát vọng vượt thử thách và giới hạn tự nhiên trong đoạn trích.

GV đặt câu hỏi: “Nếu có thể đi tới một nơi xa nhất và khó nhất, bạn sẽ chọn mục tiêu nào? Điều gì có thể cản bước bạn?” Sau đó GV trình chiếu đoạn tóm lược và đọc nhanh cho HS nghe. HS nêu hai nhiệm vụ học tập: (1) Đăm Săn muốn làm gì và đối mặt với điều gì? (2) Điều gì khiến hành trình của chàng trở thành bi kịch?

HS nêu được một ví dụ về khát vọng cá nhân và một ví dụ về giới hạn mà con người khó vượt qua. HS ghi vào vở hai câu hỏi định hướng: Đăm Săn quyết làm gì, dù được cảnh báo điều gì? Vì sao chuyến đi kết thúc bằng bi kịch? Kết quả này làm cơ sở cho các hoạt động sau.

Nhận biết và phân tích các đặc điểm nghệ thuật tạo nên tầm vóc sử thi của đoạn trích: không gian rộng, hành trình phi thường, so sánh phóng đại, lặp và lời kể giàu nhạc tính.

Tiết 1. HS làm việc theo nhóm mảnh ghép 4 người, mỗi người nhận một đặc điểm: nhóm A không gian rộng, nhóm B hành trình phi thường, nhóm C so sánh phóng đại và lặp, nhóm D lời kể giàu nhạc tính. Mỗi thành viên tìm trong tóm lược những chi tiết liên quan và điền vào Phiếu học tập số 1 (phần A). Nhiệm vụ cụ thể: Đặc điểm đó xuất hiện ở đâu trong tóm lược? Nó góp phần làm nổi tầm vóc sử thi như thế nào? HS chỉ dựa vào tóm lược và phần Phân tích trong bài học, không suy ra chi tiết ngoài ngữ liệu.

Phiếu học tập số 1 (phần A) được điền đủ bốn đặc điểm, mỗi đặc điểm có dẫn chứng từ tóm lược và tác dụng. Ví dụ đúng: không gian rộng – Đăm Săn đi qua các không gian khác thường – tạo cảm giác hành trình vượt xa đời thường, làm nổi tầm vóc anh hùng. Hành trình phi thường – chàng quyết thực hiện chuyến đi dù được cảnh báo – thể hiện ý chí vượt giới hạn. So sánh phóng đại và lặp – sức vóc, khí thế và lời nói được đẩy lên thành khát vọng cộng đồng. Lời kể giàu nhạc tính – tạo nhịp điệu cho lời kể diễn xướng. Kết luận nhóm: các đặc điểm nghệ thuật phục vụ việc khắc hoạ người anh hùng sử thi.

Giải thích được ba khái niệm trong bài và phân tích quan hệ giữa khát vọng anh hùng với giới hạn trong đoạn trích.

Tiết 1 (tiếp) và tiết 2. HS làm việc theo cặp đôi với bộ thẻ ghép khái niệm. Nhiệm vụ 1: ghép ba đối tượng (Đăm Săn; Nữ Thần Mặt Trời; Kết cục bi kịch) với ba đặc điểm (Khát vọng và sức mạnh vượt thử thách; Trật tự ánh sáng và sự sống; Giới hạn trước tự nhiên). Nhiệm vụ 2: vẽ sơ đồ tư duy có ba nhánh thể hiện quan hệ: động cơ của Đăm Săn – lời cảnh báo và đề nghị của chàng – hậu quả của hành trình, theo Phiếu học tập số 1 (phần B). HS giải thích vì sao Nữ Thần không thể rời vị trí và điều đó liên quan thế nào đến trật tự sống của thế giới. Câu hỏi GV đặt ra kèm theo: Vì sao mong muốn cá nhân của Đăm Săn gặp giới hạn lớn hơn? Thất bại có xoá được dũng khí của chàng không?

Kết quả ghép đúng ba cặp: Đăm Săn – Khát vọng và sức mạnh vượt thử thách; Nữ Thần Mặt Trời – Trật tự ánh sáng và sự sống; Kết cục bi kịch – Giới hạn trước tự nhiên. Sơ đồ tư duy gồm ba nhánh: (1) Đăm Săn quyết lên đường, muốn vượt giới hạn; (2) Nữ Thần không rời vị trí vì gắn với nhịp sống của thế giới, nên lời đề nghị không thực hiện được; (3) Chàng trở về theo đường nguy hiểm và gặp bi kịch khi Mặt Trời lên, rừng và đất biến đổi. Kết luận HS rút ra: thất bại không xoá dũng khí nhưng cho thấy không phải mọi mong muốn đều phù hợp trật tự thế giới. Hình tượng Nữ Thần không chỉ là đối tượng hôn nhân mà gắn với ánh sáng, nhịp sống và quyền lực tự nhiên.

Vận dụng được cách đọc đặt lời kể trong nghệ thuật diễn xướng cộng đồng, so sánh động cơ, cảnh báo và hậu quả để đánh giá nhiều chiều, nhận ra những suy diễn cần tránh.

Tiết 2. GV chia lớp thành các cặp đôi, nêu ba nhận định: (a) Đoạn trích là báo cáo hành trình thực ngoài đời. (b) Kết cục cho thấy không nên thử hiểm nguy ngoài đời. (c) Đoạn trích chỉ ca ngợi sự liều lĩnh. HS thảo luận: nhận định nào không có căn cứ trong tóm lược, vì sao, và cách đọc có trách nhiệm là gì? Mỗi cặp viết một đoạn ngắn 3–4 câu nêu cách đọc phù hợp.

Mỗi cặp hoàn thành bảng ghi ba nhận định với nhận xét “Đúng/Sai/Cần căn cứ” kèm lí do. Kết quả mẫu: (a) Sai vì đoạn trích là lời kể trong nghệ thuật diễn xướng cộng đồng, không phải báo cáo hành trình thực. (b) Sai vì không dùng kết cục để khuyên thử hiểm nguy ngoài đời. (c) Sai vì đoạn trích kết hợp khát vọng với giới hạn, không chỉ ca ngợi liều lĩnh. Cách đọc có trách nhiệm: so sánh động cơ, lời cảnh báo và hậu quả để có đánh giá nhiều chiều; phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.

Củng cố kiến thức về nội dung, khái niệm và cách sử dụng nguồn; tự kiểm tra kết quả bằng bài tập đã cho và học liệu số NeoEdu.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm bốn câu: câu 1 trắc nghiệm về cách đọc kết cục; câu 2 ghép cặp đối tượng với đặc điểm; câu 3 đánh giá bốn nhận định về văn bản và nguồn; câu 4 chọn hai cặp đúng. Sau khi làm trên giấy, HS làm lại các câu tương tự trên trang bài học NeoEdu để tự kiểm tra.

Đề và đáp án: Câu 1: Cách đọc toàn diện nhất về kết cục là gì? A. Chỉ phủ nhận mọi dũng cảm; B. Vừa thấy khát vọng vừa suy nghĩ về giới hạn; C. Khẳng định không có lời cảnh báo; D. Chỉ coi đó là số liệu thời tiết. Đáp án: B. Câu 2: Ghép đúng ba cặp: Đăm Săn – Khát vọng và sức mạnh vượt thử thách; Nữ Thần Mặt Trời – Trật tự ánh sáng và sự sống; Kết cục bi kịch – Giới hạn trước tự nhiên. Câu 3: Đọc các nhận định: a) Trong hồ sơ này, Đăm Săn được gắn với khát vọng và sức mạnh vượt thử thách. Đ. b) Trong hồ sơ này, Nữ Thần Mặt Trời được gắn với giới hạn trước tự nhiên. S (đúng là trật tự ánh sáng và sự sống). c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. S. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ. Đ. Thang điểm câu 3: đúng 4 ý được 1 điểm; đúng 3 ý được 0,5; đúng 2 ý được 0,25; đúng 1 ý được 0,1; không đúng ý nào được 0. Câu 4: Chọn hai cặp đúng: B. Đăm Săn – Khát vọng và sức mạnh vượt thử thách; D. Kết cục bi kịch – Giới hạn trước tự nhiên. Các cặp A và C ghép sai đối tượng với đặc điểm.

Vận dụng kiến thức để viết bản tóm giải ngắn gọn và đoạn văn phân tích quan hệ giữa khát vọng anh hùng và giới hạn, có căn cứ và có tính tự chủ.

HS viết ngắn gọn bản tóm giải về Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời, chỉ dùng thông tin đã cung cấp, nói rõ đây là lời tóm giải không phải nguyên văn. HS hoàn thiện thêm đoạn 8–10 câu phân tích quan hệ giữa khát vọng anh hùng và giới hạn trong đoạn trích, có ít nhất hai chi tiết cụ thể và giải thích. Phần đoạn phân tích có thể hoàn thiện ở nhà.

Một bản tóm giải 5–6 câu và một đoạn phân tích 8–10 câu. Tiêu chí chấm tham khảo (thang 10): với bản tóm giải, 2 điểm xác định đúng đối tượng; 4 điểm giữ các thông tin chính trong hồ sơ, không đảo quan hệ; 2 điểm tổ chức lại bằng lời của mình; 1 điểm nói rõ tóm giải không phải nguyên văn hoặc bản dịch; 1 điểm diễn đạt. Với đoạn phân tích: 2 điểm trả lời đúng yêu cầu; 4 điểm nêu và lí giải ít nhất hai chi tiết hoặc quan hệ cụ thể từ hồ sơ; 2 điểm nối chúng thành cách hiểu nhất quán; 1 điểm giữ phạm vi ngữ liệu; 1 điểm tổ chức, diễn đạt.