Giáo án Yêu và đồng cảm

HS nhận ra cùng một đối tượng có thể được nhìn từ nhiều mục đích và vị trí khác nhau; từ đó xác định vấn đề: Yêu và đồng cảm bàn về cách đặt mình vào vị trí của đối tượng.

HS quan sát cành cây hoặc chiếc lá do GV mang đến. Các cặp đôi tự đặt mình vào hai vai: người làm vườn và hoạ sĩ, rồi nói ngắn gọn mỗi người sẽ chú ý điều gì ở cành cây. GV đặt câu hỏi: “Cùng một cành cây, vì sao hai người lại nhìn thấy những điều khác nhau?” và “Khi nhìn một sự vật, điều gì giúp ta hiểu được cảm nhận của người khác?”

Mỗi cặp nêu được ít nhất hai điều: người làm vườn chú ý công dụng, sức khoẻ cây, cách chăm sóc; hoạ sĩ chú ý màu sắc, đường nét, vẻ đẹp biểu hiện. Từ đó HS rút ra: mục đích và vị trí người nhìn quyết định điều họ thấy; muốn hiểu một đối tượng cần cố gắng cảm nhận từ vị trí của nó. Đây là nội dung khái niệm “góc nhìn” và “đồng cảm” sẽ tìm hiểu trong bài.

HS nhận diện được ví dụ về cây và tác dụng của ví dụ trong việc làm rõ khái niệm góc nhìn; giải thích được vì sao ví dụ này giúp lập luận dễ hiểu và thuyết phục.

Nhóm 4 HS đọc đoạn tóm giải nói về việc cùng một cây được nhà khoa học, người làm vườn, thợ mộc, hoạ sĩ nhìn theo những cách khác nhau. Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo bảng: đối tượng nhìn, mục đích, điều người đó chú ý và điều rút ra về góc nhìn. GV đặt câu hỏi: “Ví dụ này được đặt ở đâu trong lập luận? Nó giúp người đọc điều gì mà một định nghĩa khô khan không làm được?”

Phiếu học tập số 1 hoàn thành với nội dung dự kiến: người làm vườn – mục đích chăm sóc, nuôi trồng – chú ý sự sinh trưởng, cách chăm sóc; nhà khoa học – mục đích tìm hiểu – chú ý đặc tính, cấu tạo; thợ mộc – mục đích làm vật dụng – chú ý độ bền, thớ gỗ; hoạ sĩ – mục đích thể hiện cái đẹp – chú ý đường nét, màu sắc, ánh sáng. Kết luận: ví dụ cụ thể giúp người đọc hình dung khái niệm góc nhìn từ hình ảnh quen thuộc, đi từ cụ thể đến quan niệm; cái nhìn thẩm mĩ không chỉ dừng ở lợi ích trước mắt và cần sự đồng điệu với đối tượng. Lưu ý: ví dụ chỉ phân biệt phương diện nhìn, không chứng minh nhà khoa học luôn thiếu cảm xúc.

HS giải thích được đồng cảm không chỉ là thương hại một phía; nhận biết vai trò của khái quát về nghệ sĩ và trẻ nhỏ như quan niệm thẩm mĩ cần đọc trong lập luận, không phải kết quả đo tâm lí.

HS làm việc theo cặp, đọc lại các phần nói về đồng cảm, nghệ sĩ và trẻ nhỏ trong tóm giải, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm: (1) Đồng cảm khác với thương hại ở điểm nào theo văn bản? (2) Nghệ sĩ cần thấy điều gì ở người và vật? (3) Trẻ nhỏ được nhìn nhận như thế nào? (4) Nhận định nào là khái quát thẩm mĩ, nhận định nào là kết quả đo tâm lí?

Dự kiến: (1) Đồng cảm là cố gắng cảm nhận từ vị trí khác, không chỉ là thương hại một phía. (2) Nghệ sĩ cần thấy vẻ đẹp, đồng điệu với người, vật thay vì chỉ lợi dụng chúng. (3) Trẻ nhỏ được xem như gợi nhắc về sự hồn nhiên, khả năng sống cùng cảm xúc thế giới. (4) Các khái quát về trẻ nhỏ và nghệ sĩ là quan niệm thẩm mĩ cần đọc trong lập luận; không phải kết quả đo tâm lí của mọi người. Kết luận nhóm: đồng cảm và trẻ nhỏ là các khái niệm được tác giả dùng để nói về quan niệm nghệ thuật, không phải nhận định khoa học về mọi cá nhân.

HS củng cố ba khái niệm trọng tâm, nhận diện đúng cặp khái niệm – đặc điểm và đánh giá được tính đúng sai của các nhận định về nguồn tư liệu.

Bài tập 1 (trắc nghiệm): Cách hiểu đúng về đồng cảm trong bài là gì? A. Bỏ mọi kĩ năng nghệ thuật; B. Chỉ đánh giá mọi vật bằng giá bán; C. Không cần quan sát hay lắng nghe; D. Mở lòng tới cảm xúc và vẻ đẹp của đối tượng.
Bài tập 2 (ghép cặp): Ghép Góc nhìn, Đồng cảm, Trẻ nhỏ với đặc điểm được trình bày trong tóm giải.
Bài tập 3 (chọn hai cặp đúng): A. Trẻ nhỏ – Gợi nhắc sự hồn nhiên trong quan niệm tác giả; B. Góc nhìn – Cố gắng cảm nhận cùng đối tượng; C. Góc nhìn – Liên hệ mục đích và vị trí người quan sát; D. Đồng cảm – Gợi nhắc sự hồn nhiên trong quan niệm tác giả.
Bài tập 4 (Đúng/Sai, Phiếu học tập số 2 – phần kiểm tra): a) Góc nhìn được gắn với liên hệ mục đích và vị trí người quan sát. b) Đồng cảm được gắn với gợi nhắc sự hồn nhiên trong quan niệm tác giả. c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
HS làm cá nhân trong 5 phút, sau đó đối chiếu theo cặp; có thể làm thêm bài tương tác trên NeoEdu.

Đáp án bài 1: D (Mở lòng tới cảm xúc và vẻ đẹp của đối tượng; đồng cảm là cố gắng cảm nhận từ vị trí khác, không chỉ là thương hại một phía).
Đáp án bài 2: Góc nhìn – Liên hệ mục đích và vị trí người quan sát; Đồng cảm – Cố gắng cảm nhận cùng đối tượng; Trẻ nhỏ – Gợi nhắc sự hồn nhiên trong quan niệm tác giả.
Đáp án bài 3: A và C (các cặp ghép đúng theo đối tượng và đặc điểm; B và D ghép sai đối tượng với đặc điểm).
Đáp án bài 4: a) Đúng; b) Sai, cần sửa thành “Đồng cảm – Cố gắng cảm nhận cùng đối tượng”; c) Sai, đây là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn hay bản dịch; d) Đúng. Thang chấm: đúng 4 ý được 1 điểm, đúng 3 ý được 0,5 điểm, đúng 2 ý được 0,25 điểm, đúng 1 ý hoặc không đúng ý nào được 0 điểm (theo số ý đúng).

HS vận dụng cách đọc có trách nhiệm để viết bản tóm giải ngắn về Yêu và đồng cảm bằng lời của mình, giữ đúng thông tin trong văn bản và nói rõ đây không phải nguyên văn.

HS viết một đoạn tóm giải khoảng 120–150 chữ về Yêu và đồng cảm, chỉ dùng thông tin trong tóm giải đã học: cách trẻ nhỏ sắp đặt đồ vật, ví dụ một cây dưới nhiều góc nhìn, quan niệm về nghệ sĩ và đồng cảm. Câu cuối phải ghi rõ: “Đây là bản tóm giải bằng lời của tôi, không phải nguyên văn hay bản dịch của tác phẩm.” GV đặt câu hỏi gợi mở: “Khi viết lại, em đã giữ đúng quan hệ giữa các ý chưa? Có ý nào em đưa thêm mà văn bản không có không?”

Đoạn tóm giải đạt yêu cầu khi: nêu đúng đối tượng Yêu và đồng cảm của Phong Tử Khải; giữ đúng các thông tin chính (trẻ nhỏ sắp đặt đồ vật, ví dụ một cây với nhà khoa học, người làm vườn, thợ mộc, hoạ sĩ, quan niệm nghệ sĩ cần thấy vẻ đẹp và đồng điệu với người, vật; trẻ nhỏ gợi nhắc sự hồn nhiên); không đảo quan hệ nhân quả; diễn đạt bằng lời của HS; có câu khẳng định không phải nguyên văn. Ví dụ đoạn dự kiến: “Phong Tử Khải bàn về yêu và đồng cảm, bắt đầu từ cách một đứa trẻ sắp đặt đồ vật. Qua ví dụ một cây nhìn theo nhiều mục đích, tác giả cho thấy mỗi người có góc nhìn khác nhau và nghệ sĩ cần thấy vẻ đẹp, đồng điệu với đối tượng. Trẻ nhỏ được xem như hình ảnh gợi nhắc sự hồn nhiên. Đây là bản tóm giải bằng lời của tôi, không phải nguyên văn hay bản dịch của tác phẩm.”